Dinsdag 16/07/2019

Interview

‘De ontdekking van grote olievoorraden onder het smeltijs kan de kaarten letterlijk door elkaar schudden’

Tim Marshall: ‘Als je, zoals Iran en de VS, spelletjes speelt in een nauwe zeestraat, riskeer je sneller een oorlog dan op een oceaan’. Beeld AFP

Waarom bouwt China zijn zeemacht uit? En wat doet Poetin precies op de Noordpool? In zijn nieuwe boek De geografische factor legt Brits journalist Tim Marshall uit hoe de wereldleider die het best kan kaartlezen de wereldpolitiek bepaalt.

Als we skypen met oorlogsverslaggever en auteur Tim Marshall in zijn thuisstad Londen, smeulen twee olietankers nog na door doelgerichte aanslagen met kleefmijnen in de Straat van Hormuz, waar dagelijks 20 procent van ’s werelds olie wordt doorgevoerd. Enkele dagen later zal een peperdure Amerikaanse drone uit de lucht worden gehaald door de Iraanse Revolutionaire Garde.

BIO TIM MARSHALL: geboren in 1959 • Brits journalist en schrijver met ruim 25 jaar ervaring in meer dan dertig landen • werkte onder meer voor Sky News, BBC en alle grote Britse kranten • deed verslag van conflicten in voormalig Joegoslavië, Afghanistan, Irak, Libanon, Syrië en Israël • zijn boek De geografische factor werd over de hele wereld vertaald en was een bestseller in onder meer het VK, de VS, Duitsland en Italië

Tim Marshall ontwikkelde zijn fascinatie voor kaarten tijdens het uiteenvallen van Joegoslavië in de jaren negentig. Zo zag hij in de Kosovaarse stad Mitrovica hoe de natuurlijke grens van de rivier Ibar al eeuwen een etnisch-godsdienstige scheidslijn was geweest tussen orthodoxe Serviërs en islamitische Albanezen, die door willekeurig getrokken grenzen van het oude Joegoslavië was genegeerd.

Uiteindelijk zag hij hoe de Albanezen zich in 1999 afscheidden van de Serviërs, met de Ibar als frontlijn.

PERZISCHE GOLF - STRAAT VAN HORMUZ

Nu kijkt Marshall naar de kaart van het Midden-Oosten en Iran op zijn bureau en verbindt meteen enkele puntjes.

“Het is zeer plausibel dat bij de aanslagen Iraanse hardliners betrokken waren. Beide tankers transporteerden olieproducten uit Saudi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten, twee staten die de strijd tegen pro-Iraanse strijdkrachten in Jemen steunen”, zegt Marshall. “Een van de tankers was ook Japans en werd aangevallen op dezelfde dag dat de Japanse premier Shinzo Abe in Teheran probeerde een boodschap van VS-president Trump over te brengen. De aanval was hun antwoord: screw your message, Mr. Trump, we’re not interested.”

Beeld rv

Trump antwoordde door nog 750 extra militairen te sturen, bovenop het vliegdekschip Abraham Lincoln dat met bommenwerpers en enkele andere aanvalsschepen ter plaatse kwam. Een tegenaanval voor de neergehaalde drone werd op het nippertje gestopt. Het is klassieke ‘gunboat’-diplomatie, waarmee Trump probeert de ayatollahs onder druk van scheepskanonnen toegevingen te laten doen, wat de Britten in de 19de eeuw en de Amerikanen in de 20ste eeuw dikwijls toepasten op vijanden. Deze keer is winst onzeker, denkt Marshall. “Geen van beide zijden wil een echte oorlog, maar het gevaar bestaat dat een incident snel kan escaleren in een groter conflict.”

U bent ook niet gerust in een goede afloop door de geografie?

Tim Marshall: “Als je spelletjes speelt in een geografisch nauwe zeestraat, riskeer je sneller een oorlog dan op een oceaan. De reactietijd is ook veel korter. In de Koude Oorlog bestond er nog zoiets als een Rode Telefoon zodat men incidenten meteen kon uitpraten. Nu is er tussen Washington en Teheran geen directe communicatie. We spreken over een situatie waarin minuten beslissend zijn. Erg gevaarlijk.

“Stel, er is een incident tussen een Iraans schip en een Amerikaanse oorlogsbodem. En de Iraniërs worden bang dat de VS hun korteafstandsraketten en patrouilleboten zullen aanvallen. Dan bestaat de kans dat zij eerst toeslaan om dat te verhinderen. Je kunt ook de situatie krijgen waarbij Teheran zo nerveus wordt dat ze hun troepen verspreiden als defensieve zet, maar dat zoiets door de VS als een offensieve zet geïnterpreteerd wordt.”

Of dreigt naast Jemen en Syrië een nieuwe proxyoorlog uit te breken in Irak of Libanon, waar Iran de sjiieten steunt en de Saudi’s de soennieten?

“Deze conflicten zijn daar latent aanwezig. We zitten ook daar in een risicovol opbod tussen Iraniërs en Saudi’s. Als de ene actieve steun geeft aan zijn volgelingen in een naburig land, dan doet de andere van de weeromstuit dat ook. Zo zit de Iraanse pr-zender Press TV al met een kantoor in Gaza, dat stilaan ook een conflict by proxy is.”

De regio werd ooit artificieel opgedeeld volgens de kaart van de Britse en Franse diplomaten Sykes & Picot aan het einde van WO I. Toch bleven de grenzen de voorbije jaren intact, zelfs na de oorlogen in Irak en Syrië. Hoelang zijn ze houdbaar?

“Ze blijven uiterst fragiel omdat de primaire loyauteit van de inwoners niet naar de staat gaat maar naar de inheemse groep, religie of geografische regio. Een goed voorbeeld zijn de Koerden, die over verschillende staten zijn verspreid. Daartegenover zijn de meest solide grenzen in de regio die die al eeuwen natuurlijk afgebakend zijn, Egypte breed rondom de vruchtbare Nijl en Iran met zijn bergketens, bijvoorbeeld.”

Als de politici de Sykes-Picot-grenzen niet hertekenen, zal de geografie het dan doen? Het Midden-Oosten ziet zijn water, olie en gas verdampen.

“Deze natuurlijke hulpbronnen vormen hun tralies, ja. Ze zullen deze trend alleen kunnen ombuigen door technologie, zoals beplanting van woestijnen en ontzilting van zeewater. Zo niet, dan dreigen waterconflicten tussen landen als Irak en Turkije. Ik voorspel niet dat dit zal gebeuren, maar het is een zeer goed voorbeeld hoe je altijd gevangene bent van de geografie in je buurt. Politici mogen zeggen wat ze willen, maar bergen, rivieren en zeeën beslissen uiteindelijk voor ons.”

ZUID-CHINESE ZEE

Beeld rv

Als twee honden vechten om één been, loopt een derde ermee heen. Terwijl de VS en Iran botsen in de Straat van Hormuz, bouwt China zijn zeemacht uit om controle te krijgen over de Zuid-Chinese Zee tussen de Straat van Taiwan en de Straat van Malakka?

“De Zuid-Chinese Zee wordt hét brandpunt van de toekomst. De Chinese positie is nu dat dit Chinese wateren zijn. Volgens het internationaal recht is dit niet zo, maar het huidige Chinese bewind trekt zich daar niets van aan. Als ook de Amerikanen op termijn niet inbinden, zullen er maritieme conflicten volgen. Op dit moment zijn de Chinezen wel nog niet in een positie om de VS militair te verdringen. Ze hebben nog maar twee vliegdekschepen. Het moment dat ze sterk genoeg zullen zijn om dit wel te doen, komt snel dichterbij. Dan dreigt daar conflict over onderzeese fossiele energiebronnen en strategische zeecorridors, zoals Malakka of de Straat van Taiwan. De Chinezen dreigen daar overigens niet alleen met de Amerikanen in conflict te komen, maar ook met de Indiërs, die de naburige Indische Oceaan claimen als hun invloedssfeer.”

China’s Belt and Road Initiative zet nu al de bakens uit. Op imperiale manier plant Peking uitvalsbasissen langs strategische handelsroutes.

“Je keuze van het woord imperiaal is hier op zijn plaats. China volgt gewoon het patroon dat op de kaart is gezet door voormalige imperia, zoals het Verenigd Koninkrijk, en het Amerikaanse economische en militaire imperium. De Britten waren meesters in het uitzetten van strategische lily pads, aanlegsteigers, waardoor schepen van de ene naar de andere kunnen varen en gegarandeerd kunnen aanmeren in veilige transithavens. Of denk aan 1982, toen de Britten de Falkland-eilanden heroverden op Argentinië. Dat hadden we nooit gekund zonder het bezit van het piepkleine Ascension Island in het midden van de Zuid-Atlantische Oceaan, waar de expeditiemacht brandstof en proviand kon inslaan voor de rest van hun expeditie. Zonder dit ‘lelieblad’ was die missie onmogelijk geweest. De Amerikanen deden hetzelfde. Ze namen ooit de Chagos-eilanden over van de Britten om er een militaire basis te vestigen.

“De Chinezen zijn nu begonnen met het uitbouwen van hun leliebladeren, van de diepzeehaven Gwadar in Pakistan tot de nieuwe zeehaven van Hambantota in Sri Lanka. Toen de regering in Colombo de forse lening voor de laatste haven niet kon terugbetalen, zeiden ze: geen probleem, dan nemen we gewoon de haven in ons bezit. Beton is een héél belangrijk machtsmiddel geworden. Hoe meer beton je kunt gieten langs zeeroutes in de wereld, hoe machtiger je bent.”

Tim Marshall: ‘Nu heeft China nog maar twee vliegdekschepen, maar als ze sterker worden, dreigen conflicten met de VS over onderzeese energiebronnen en strategische zeecorridors.’ Beeld Getty Images/Stocktrek Images

Chinezen kopen of leasen nu ook beton langs ‘ons’ Kanaal, van havenkades in Zeebrugge tot Duinkerken. Nu zijn het containerkades, maar elders in de wereld volgden na de containers al militaire basissen…

“Inderdaad. Money talks. In Sri Lanka en het strategisch gelegen Djibouti bijvoorbeeld heeft Peking nu ook al militaire havenkades. In België en Frankrijk zou de regering daar op dit moment wel vriendelijk voor bedanken, of dat hoop ik toch.” (lacht)

We sluiten wel al de ogen voor de mensenrechtenschendingen in een strategisch knooppunt van het Belt and Road Initiative: Xinjiang, waar de Oeigoeren massaal in heropvoedingskampen worden gestopt. Tijd om mensenrechtenvoorwaarden te koppelen aan onze handelscontracten?

“We zouden onze waarden vergooien als we deze schendingen niet aan de kaak stellen als het aankomt op Chinese economische investeringen in onze landen.

“Het is minder haalbaar om het in China zelf aan te klagen, denk ik. Ik zie Landrover niet alleen protesteren als ze in China een fabriek mogen bouwen. We moeten een groter toekomstdebat voeren. Denk aan onze defensieminister (Gavin Williamson, red.) die moest opstappen voor een gericht lek, waarin kritiek werd geuit over Huawei-investeringen in ons 5G-netwerk. Hierachter gaan diepere vragen schuil voor westerse democratieën of ze wel zaken moeten doen met China als het over onze strategische veiligheid gaat.”

ZWARTE-ZEEREGIO

Beeld rv

Dezelfde vraag stelt zich voor Rusland, met wie we zaken deden maar dat in 2014 de Krim veroverde. Niet om historische, maar om geografische redenen, voert u aan?

“Het ontbreken van een ijsvrije haven en rechtstreekse toegang tot de wereldzeeën is altijd al de achilleshiel geweest van de Russen, die in de jaren tachtig de verovering van Afghanistan voor ogen hadden om een corridor naar een Pakistaanse warmwaterhaven te hebben. Met de verovering van de Krim verzekerden ze zich ook van de totale controle van de haven van Sebastopol, die ze al leasden van Oekraïne voor hun Zwarte-Zeevloot maar door de pro-westerse koers van Kiev dreigden te verliezen. President Poetin moet beseft hebben dat de tijd in zijn nadeel werkt. Rusland is nu eenmaal een grootmacht op zijn retour. Ze zijn niet innoverend. Behalve olie en gas hebben ze niet veel. Dus de tijd om boude zetten te doen om zijn grenzen strategisch te verruimen, tikt weg.”

Toch is Rusland niet veel met deze haven omdat de Bosporus tussen de Zwarte en Middellandse Zee in handen is van NAVO-lidstaat Turkije. Trok Poetin daarom Syrië binnen, om de haven van Tartus veilig te stellen vanwaaruit hij ook raketten kan richten op zee?

“Ja. Als Syrisch president Assad ten onder zou zijn gegaan en een pro-westerse regering zijn plaats had ingenomen, dan had een nieuwe regering in Damascus aan de Russen gezegd: go home! Ze hebben die haven echt nodig voor de projectie van militaire macht op de omgeving. Assad gaf de Russen nu toestemming om de haven uit te breiden. Ze kregen ook een honderdjarige lease op de luchtmachtbasis van Latakia. Strategisch verbeterden ze hun machtsbasis in dat deel van de wereld.”

Tim Marshall: ‘Als Poetin de Oekraïense Donbass-regio zou innemen, de havens van Mariupol, Odessa én Moldavië, zou hij heel veel terrein winnen.’ Beeld BELGAIMAGE

Rusland is nog niet klaar met Oekraïne en naburige regio’s, schrijft u. Er dreigt vooral conflict rond Moldavië. Waarom ?

“Er zijn geografisch-strategische redenen waarom je dit niet mag uitsluiten. Moskou ziet Moldavië als zijn achtertuin én als buffer tegen de invloedssfeer van de NAVO, waarvan buurland Roemenië lid is. Naast Moldavië ligt al de Russisch sprekende regio Transnistrië, die zich in 1991 afscheidde en waar sindsdien Russische troepen gevestigd zijn. Als Poetin de Oekraïense Donbass-regio zou innemen, de havens van Mariupol, Odessa én Moldavië, zou hij heel veel terrein winnen.

“Opnieuw, het lijkt nu onwaarschijnlijk, maar als er met Oekraïne een conflict zou ontstaan over de Zee van Azov, waar er recent enkele incidenten waren met schepen, kan de brandhaard snel uitdeinen.”

En de Baltische staten?

“Ook zij zijn een verleidelijke buffer voor Poetin. Ze vormen zijn link met de Russische exclave Kaliningrad aan de Baltische Zee. De kans acht ik uiterst klein. Litouwen, Estland en Letland zijn al NAVO-lidstaten die beschermd worden onder Artikel 5 – een aanval op één is een aanval op allen.”

BALTISCHE STATEN EN SCHOTLAND

De NAVO domineert de Russische vloot ook aan het Skagerrak nabij Denemarken en Noorwegen, én het GIUK-gat tussen Groenland, IJsland en het VK. Omwille daarvan steunt Poetin de Schotse onafhankelijkheid, schrijft u.

“Ja, voor Rusland zou het handiger zijn als het VK uit elkaar zou vallen. De Britse Navy heeft nu een grote basis in Schotland met slagschepen en onderzeeërs die dicht bij het GIUK-gat ligt. Het is daarom niet te verwonderen dat Poetin zo’n fan is van Schotse onafhankelijkheid.”

En actief beïnvloed met desinformatie?

“Het is een grijze zone. Als je Russia Today bekijkt, zie je hoe het idee van Schotse onafhankelijkheid wordt gepromoot. Ook zagen we hoe Sputnik een kantoor opende in Schotland. Dat is net hetzelfde als het Iraanse Press TV dat een kantoor opent in Gaza – met een strategisch en geografisch doel.”

EUROPESE UNIE

Intussen importeren veel Europese landen wel nog gas uit Rusland via onderzeese pijplijnen, zoals Nordstream I en II naar Duitsland. Zowel voor onze strategische veiligheid als voor het klimaat worden we best energie-onafhankelijk, maar kan Europa dat geografisch aan?

“Je kunt de Russen niet verwijten dat ze energie proberen te verkopen, maar het is duidelijk dat ze dit niet enkel om commerciële redenen doen maar ook gebruiken om de EU-lidstaten aan zich te binden. Dit geldt net zo voor de VS overigens, dat vloeibaar schaliegas (LNG) verkoopt. Ik wil geen moreel punt maken voor de ene of de andere, al is de eerste een autoritaire staat en de tweede een democratie. Ik maak wel een strategisch punt. Europa heeft met goede politieke wil de mogelijkheid om zelfbedruipender te worden door eigen energielijnen te bouwen en zijn energie te diversifiëren. Als Rusland dan een kraan afsluit, kun je je energie die kant opsturen. Dit is meer geografische strategie dan handel.”

Wat is voor de EU de grootste strategische uitdaging voor de volgende vijf jaar ?

“Bij elkaar blijven. Nu gaat de Visegrádgroep (alliantie van Hongarije, Polen, Slowakije en Tsjechië, red.) zijn eigen weg, wij Britten ook, Italië handelt alleen, Polen en de Baltische staten denken strategisch verschillend dan Duitsland en Frankrijk… Het idee van één Europese familie fragmenteert, opnieuw. Vanuit strategisch oogpunt kan Europa in de 21ste eeuw niet overleven als machtsblok als er niet hechter wordt samengewerkt, al geloof ik niet in de ever closer union of een Europees leger dat in concurrentie gaat met de NAVO. Kijk maar hoe slecht het gaat in Libië na een interventie waarbij Europa leidde en niet de VS.”

Libië en de omliggende Maghreblanden zijn de poort voor migratie- en handelsstromen uit Afrika. Daar wonen nu ruim 1 miljard mensen. Tegen 2050 zouden dat er wel eens 2,4 miljard kunnen zijn, te midden van droogte en waterschaarste. Is dat voor Europa niet de grootste geografische verandering die op ons een impact zal hebben, migratie door klimaatverandering?

“Juist daarom heb je een verenigde aanpak nodig. Nu spelt Frankrijk de Italianen de les wat te doen, maar onderneemt zelf geen actie. Elke lidstaat heeft zijn eigen migratiebeleid. Denk maar hoe Merkel ja zei en vele anderen nee. Het enige wat de EU deed is Turkije chanteren. We moeten dit globaal aanpakken. Het ziet er niet goed uit. In mijn boek Divided beschreef ik eerder hoe er recent al 63 grensmuren en -hekken tegen migratie zijn opgetrokken in de wereld. Iedereen kijkt naar de muur van Trump, maar van veel andere zijn we niet op de hoogte, zoals de muren tussen Saudi-Arabië en Irak, India en Bangladesh, Griekenland en Turkije… Muren schrikken nochtans slechts een minderheid migranten af en doet niets aan de migratie-oorzaken.”

Wat heeft de geografische geschiedenis u geleerd hoe je je het beste aanpast aan massamigratie?

“Je moet de goedwerkende economie en het geld brengen naar waar de mensen leven, zo niet zullen de mensen naar de goedwerkende economie en het geld trekken. Voeg daar dan onze automatisering en vergrijzing door langere levensduur aan toe en je ziet waar de problemen ontstaan. We moeten meer aandacht hebben voor het verbeteren van de levensstandaarden in armere landen, ook in ons algemeen belang. Er is nood aan een globaal marshallplan voor migratie.”

Intussen bouwt VS-president Trump stukjes van zijn beloofde Muur, terwijl zijn echte uitdagingen elders liggen…

“O ja, de grootste uitdagingen voor de VS zijn het management van hun relatie met China, dat er zelfs aan denkt om een concurrent voor het Panamakanaal te graven dwars door Nicaragua. Ook de klimaatverandering zal de Amerikaanse politiek sturen.”

NOORDPOOLGEBIED EN BERINGSTRAAT

Beeld rv

Zoals het smelten van de Noordelijke IJskap, waar grote energievoorraden vrijkomen en de grenzen al worden betwist…

“Precies. En zolang we fossiele brandstoffen nodig hebben en het economisch haalbaar is om ze te ontginnen, zullen we dat doen. Op dat punt zullen de Noordpoollanden héél hard concurreren. De Russen nemen daar nu voorsprong, door te investeren in ijsbrekers en polaire legereenheden. De Moermansk-brigade groeit. De Amerikanen liggen daar achter.”

Met als mogelijke conflicthaard de strategische Beringstraat tussen Rusland en Alaska. ‘Ik kan Rusland zien vanuit mijn huis’, zei ex-vicepresidentskandidate Sarah Palin. Ziet ze straks ook Russen ‘voor haar huis’?

(lacht) “Ik denk ook aan wat presidentskandidate Hillary Clinton zei: ‘Wij hebben nog maar dorpen op de Noordpool, de Russen hebben al steden…’.

U spreekt al van een nieuwe versie van het 19de-eeuwse Great Game (toen tussen het Britse en Russische keizerrijk, in Centraal-Azië). Hoe vermijd je conflicten tussen goede buren zoals Canada en de VS ?

“Op korte termijn zie ik geen conflicten. Op langere termijn kan de ontdekking van grote olievoorraden onder het smeltijs de kaarten letterlijk door elkaar schudden. Denk maar aan het verste uiteinde van de onderzeese Lomonosov-bergrug waar Rusland een paar jaar geleden al een Russisch vlagje van titanium verankerde. Tegelijk stel ik hier mijn hoop in het inzicht dat landen in barre omstandigheden gedwongen worden tot samenwerking. Ze kunnen het nu al in de Arctic Council, waarom zou dat ook niet in de toekomst kunnen?”

Tim Marshall: ‘De ontdekking van grote olievoorraden onder het smeltijs kan de kaarten letterlijk door elkaar schudden.’ Beeld Getty Images/National Geographic

Optimisten zeggen: hernieuwbare energie zal oorlogen om fossiele brandstoffen overbodig maken.

“Voorlopig is dat een illusie. Het zal nog decennia duren vooraleer de globale energiebevoorrading klimaatneutraal zal zijn. Zelfs de dag dat pakweg alle schepen op waterstof zouden varen, blijven de knelpunten voor transport bestaan. Ook dan blijft het strategisch belang van de Straten van Hormuz, Malakka, en het Suezkanaal bestaan.”

Moeten wereldleiders dan niet gewoon samenzitten en kijken hoe ze strategische zeeroutes neutraler kunnen beheren?

“Ja, zoiets zou natuurlijk mooi zijn, maar de nationale belangen zijn soms te groot om daarop toe te geven. Noch Panama noch Egypte zie ik de macht over, en de tol voor, respectievelijk het Panamakanaal en het Suezkanaal afstaan.”

Zal het internet en zijn virtuele gemeenschappen de grenzen van fysieke kaarten niet overbodig maken?

“Nee. Ik geloof nooit dat de virtuele globalisering ons kan samenbrengen. Ja, er is het internet dat ons met onderzeese kabels blijft verbinden, maar ik zit hier met een kaart voor me en ik zie de grenzen en transportroutes rond Iran en Saudi-Arabië. Ik vrees dat de virtuele wereld geen einde zal brengen aan geografische verschillen en uitdagingen, zoals waterschaarste.”

Zoals u schrijft: ‘De aardrijkskunde leert ons dat als we niet voortdurend ons best doen om de omstandigheden de baas te blijven, de omstandigheden ons de baas zullen worden’?

“Precies, maar pas op, dat mag geen reden zijn om deprimerend te doen. Je moet tegelijk ook kijken naar de tijdlijn van de mensheid in de laatste twintig jaar. Dan zie je betere levensstandaarden, fantastische medische doorbraken waardoor we langer leven, extreme armoede die wordt teruggedrongen, sommige ziektes die worden uitgeroeid… Dankzij de technologie zal het alleen maar beter voor ons worden. In elke generatie is er een tendens die gelooft dat de wereld definitief naar de vaantjes gaat; maar dat is nog nooit gebeurd. Optimisme is een morele plicht.”

Tim Marshall, De geografische factor, Uitgeverij De Geus, 320 p., 23,50 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden