Zaterdag 08/05/2021

De onscherpe grens tussen kunst en voyeurisme

De Britse fotograaf David Hamilton was omstreden: niet alleen omdat ex-modellen hem onlangs van seksueel misbruik beschuldigden, ook omwille van zijn portretten van schaarsgeklede of naakte tienermeisjes. Zijn dood doet het debat over de dunne grens tussen kunst en voyeurisme weer oplaaien.

Hij maakte naar verluidt prachtige stillevens. Maar David Hamilton zal bij het grote publiek toch altijd herinnerd worden om zijn naaktkiekjes. De Hamilton-blur werd zijn stijl genoemd: dromerig, soft focus, omfloerst. Ook qua modellen had de Brit een duidelijke voorkeur: jonge meisjes en vrouwen. Symbolen voor 'the age of innocence', de titel van een van zijn bekendste boeken.

Hij publiceerde in bekende tijdschriften en modebladen, exposeerde in New York. Van zijn fotoboeken werden miljoenen exemplaren verkocht. Zijn film en boek Bilitis, over het seksueel ontwaken van een jong meisje, maakte Hamilton wereldberoemd. Maar de 'posterkoning van de jaren zeventig' werd met het verstrijken van de jaren een steeds controversiëler figuur.

Wat de een een ode aan de ontluikende seksualiteit noemde, was voor de ander ordinair voyeurisme of kinderporno. Het werk van Hamilton dook ook op in rechtszaken, als zijn foto's bijvoorbeeld waren aangetroffen tussen collecties kinderpornografie. Vorige maand kwam de Brit helemaal onder vuur te liggen, nadat de Franse radiopresentatrice Flavie Flament (42) in haar autobiografie schreef dat ze als dertienjarige tijdens een fotosessie was verkracht door een bekende fotograaf. Hamilton werd daarbij niet bij naam genoemd, maar Flament gebruikte de foto die Hamilton van haar had gemaakt wel als boekcover.

Zelfdoding

In de nasleep van het boek volgden nog meer anonieme getuigenissen. Een van hen vertelde aan Le Nouvel Observateur dat de fotograaf meisjes uitstuurde om hem een nieuwe 'mouse' te zoeken. 'Mouse' was volgens haar het woord dat hij gebruikte voor het vrouwelijke geslachtsorgaan.

Hamilton ontkende de beschuldigingen. "Ik ben onschuldig en moet ook zo behandeld worden", zei hij recentelijk aan het Franse persagentschap AFP. Zijn levenloze lichaam werd vrijdagavond door de brandweer in zijn huis in Frankrijk aangetroffen. Er is een onderzoek naar zijn overlijden ingesteld, volgens sommige bronnen gaat het om zelfdoding.

Zijn overlijden doet niet alleen de controverse rond zijn persoon, maar ook een breder debat rond naaktfotografie heroplaaien. Want waar ligt de grens tussen kunst en voyeurisme? Zeker als er sprake is van piepjonge modellen.

"Een eerder hypocriet debat", vindt Belgisch naaktfotograaf Frank De Mulder. "Die grens is voor iedereen anders, en draait ook met de wind. Als een 16-jarige Kate Moss in haar blootje in Vogue staat, vindt men dat vaak wel opeens fashion of kunst."

Moss verklaarde recentelijk nog dat ze nu ongemakkelijk terugkijkt naar die foto's. "Nu denk ik: het is heel raar om een 16-jarige te vragen om haar kleren uit te trekken. Maar toen was het: als je het niet doet, gaan we je niet meer boeken. Dus sloot ik me even op in het toilet om te huilen, om het daarna toch te doen."

Geil op de set

Frank De Mulder brengt enkel 18-jarigen of ouder bloot voor de lens, die helemaal 'on board' zijn. "Anders zie je dat ook in het beeld." Collega Pascal Baetens houdt zich ook aan de 18+-regel. "Tenzij de ouders 100 procent akkoord en overtuigd zijn." Niet uit principe, zegt hij, "want mijn werk gaat om kwetsbaarheid en emoties, niet om erotiek, en dan kunnen jongere meisjes ook interessant zijn." Wel uit (zelf)bescherming. "Ik wil niet dat er ook maar een zweem van verkeerde ideeën ontstaat, en zeg daarom ook altijd dat modellen iemand anders mogen meebrengen naar de shoot."

De Mulder: "In elke mens zit wel een dosis voyeurisme. Maar ik heb nog nooit geil op een set gestaan. Voor mij is dat gewoon mijn job, punt."

De naaktfotografen merken vooral een shift in de laatste twintig jaar. "Post-Dutroux wordt er met veel meer wantrouwen naar naaktfotografie gekeken, en heb ik, ook met beelden van volwassen naakte modellen, het gevoel dat ik me meer moet verdedigen", zegt Baetens. "Op een fotobeurs in Arles kwam ik recentelijk een fototijdschrift tegen uit de jaren negentig met twee poedelnaakte tienermeisjes op de cover. Zoiets is vandaag ondenkbaar." De opkomst van het internet heeft daar ook mee te maken. "Los van de intentie van de fotograaf moet je heel voorzichtig zijn in het gebruik en de publicatie, want foto's kunnen ook misbruikt worden."

Zowel De Mulder als Baetens groeiden op met de naaktfoto's van Hamilton. De Mulder kopieerde zijn stijl als zestienjarige aspirant-fotograaf. "Jongens hielden die foto's van Hamilton verstopt onder hun bed, mijn nichten hingen ze op als posters in hun kamer."

Toen kaderden de kiekjes nog in een andere tijdgeest, zegt Baetens. "Als jongen op een 'gescheiden' internaat bij de paters stonden die foto's symbool voor onze eigen ontluikende seksualiteit: puur en naturel. Een seksualiteit die wij in die tijd helemaal zelf moesten ontdekken, omdat er niet over werd gesproken. Hamilton slaagde die sfeer van toen te verbeelden."

En hoewel Baetens benieuwd bleef naar het werk van de Brit, veranderde er voor hem wel iets in de loop der jaren. "Hij groeide niet op, evolueerde niet, maar bleef gefixeerd op die jonge meisjes. Dat zorgde wel voor een vreemd buikgevoel."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234