Zondag 31/05/2020

De onmacht van de eenzame massa

Bas Groes poogt de rellen in Londen te begrijpen vanuit een historisch en sociaal perspectief. Groes geeft Moderne Engelse Literatuur aan The University of Roehampton, Londen. Zijn studie van de weergave van Londen in hedendaagse literatuur, 'The Making of London', verschijnt morgen bij Palgrave.

Alles is rustig in Crouch End, de sluimerwijk in noord-Londen waar ik woon: de gegoede burgers kopen hun zalm bij de visboer en recyclen met toewijding hun overvloedige afval. No alarms and no suprises. Nog geen kilometer verderop, aan de verkeerde kant van het spoor, ligt het minder elegante Wood Green, waar de panden van mobieltjesdealers en sportschoenenwinkels dichtgespijkerd zijn. Nog iets verder ligt Tottenham, waar zondag een serie rellen, brandstichting en plunderingen begon nadat de politie de dag ervoor Mark Duggan doodschoot.

Het resultaat van deze zielloze consumptie-anarchie is hartverscheurend triest. Een vrouw springt uit een brandend gebouw in de armen van brandweermannen, een alleenstaande moeder heeft alleen nog de kleren die ze aanheeft, een gewonde tiener wordt overeind geholpen om vervolgens beroofd te worden.

Wat de Londense relplunderingen vooral hebben veroorzaakt is verwarring over de oorzaak. Waarom gaan deze jongeren de straat op? Is het "pure criminaliteit", zoals de rechtse Minister van Binnenlandse Zaken, Teresa May, het noemt? De Conservatieven doen alsof er geen context en geschiedenis is waaruit dit geweld vandaan voortkomt. Of zijn, zoals old lefty Ken Livingstone het wil zien, de rellen een monsterlijk product van de stelselmatige erosie van sociale zorg en publieke voorzieningen? Is het opportunisme en zinloos geweld ontstaan uit verveling? Heeft Engeland simpelweg een compleet stupide jeugd?

Het is duidelijk dat het land in de greep is van een verbijsterend desastreuze vernietigingsdrang die niemand goed begrijpt.

Het lijkt te vroeg om antwoorden te zoeken op deze complexe chaos. Maar er zijn soortgelijke voorbeelden. In 1992 werd in Los Angeles een zwarte man, Rodney King, in elkaar geknuppeld door de LAPD, waarna de vrijspraak van de blanke agenten leidde tot grote rellen waarbij 53 doden vielen. Ook in Londen werd een zwarte man door de politie neergeschoten en heeft een groot deel van de rel- en plunderwoede zijn oorsprong in wantrouwen jegens de politie.

Maar Londen is niet de postmoderne nachtmerrie van Los Angeles. De middeleeuwse structuur van de stad is bevorderlijk voor opstand: waar Parijs tussen 1853 en 1870 door Baron Hausmann werd 'geboulevardiseerd' zodat de politie makkelijk overzicht op relschoppers had, bleef Londen zijn organische, labyrinthische structuur behouden. Je kunt makkelijk uit het zicht verdwijnen en hergroeperen - de stad provoceert zijn eigen logica and gedrag. Londenkenner Peter Ackroyd zegt: "Riots have broken out throughout London's history, following approximately the same pattern and development. But the city is too large, too impersonal, to be moved by them.'"

De stad heeft een lange relgeschiedenis. Zo was er de Chartist opstand van 1848 en de Hyde Park rellen in 1866 - beiden hadden als doel hervorming van de wet en het stemrecht. In 1936 poogde de fascist Oswald Moseley met zijn bende bruinhemden door de East End the paraderen. Na de Tweede Wereldoorlog zijn er verschillende racismegerelateerde opstanden geweest: in Notting Hill (1958), Brixton (1981) en op het Broadwater Farm Estate (1985), waarna de moord op de zwarte tiener Stephen Lawrence (1993) ook voor protest zorgde. Maandag onstond in Hackney een rel nadat een man werd aangehouden onder het controversiële 'Stop and Search'-beleid, dat vooral gericht is op aanhouding van mogelijke terroristische niet-blanken.

Klassestrijd
Een misschien nog grotere rol speelt maatschappelijke klasse. Tijdens New Labour (1997-2010) groeide de kloof tussen rijk en arm, en zowel Tony Blair en in mindere mate Gordon Brown zijn, ondanks dat zij een robuuste ondersteuning voor hulpbehoevenden creërden, medeplichtig aan de verslechtering van de verhoudingen tussen de haves en have-nots. De rigide klassestructuur is door de economische crisis wederom verstrekt. Maar de plunderaars die beweren "de welvaart te herdistribueren" liegen: tijdens de Rodney Kingrellen werden ook levensmiddelen en luiers gestolen, maar nu zijn de relschoppers op zoek naar verhandelbare artikelen als mobieltjes en blitse sportschoenen. Dat is inderdaad pure criminaliteit.

Maar de plunderingen kunnen niet los worden gezien van een context die grotendeels wordt bepaald door een langdurige economische crisis die heeft gezorgd voor draconische bezuingingen van de Conservatieven. Het Rijk, politie, onderwijs hebben zoveel boedel en banen moeten schrappen dat het land is lamgelegd. In de plaats daarvan presenteert Premier David Cameron zijn 'Big Society', het idee dat veel diensten kunnen worden overgenomen door vrijwilligers. In werkelijkheid leidt dit slechts naar erosie van hulp, of blunderend amateurisme met soms desastreuze gevolgen.

In Haringey, het district waaronder Tottenham, Wood Green en Crouch End vallen, heeft het afgelopen jaar bezuinigen van 75 procent gehad op diensten voor de jeugd en anti-bendeprogramma's. Acht jeugdcentra zijn halsoverkop gesloten, de laatste vijf worden met sluiting bedreigd. Arbeidsbureaus voor kwetsbare jongeren hebben driekwart van hun budget moeten inleveren, en diensten voor kinderen worden gekort met 6,52 miljoen pond.

Anderzijds zijn er grote bezuinigingen op de politie, die de burgemeester Boris Johnson nu wil intrekken. Een half jaar geleden zag Londen een reeks van protesten tegen de bezuinigingen op universiteiten, die ook al op geweld uitliepen. Sindsdien kwam het afluisterschandaal aan het licht, waarbij duidelijk werd dat mediaconglomeraten als die van Rupert Murdoch de politiek en politie onvermogend maken.

Slechts rationele drijfveren achter het geweld zoeken is te makkelijk. Zoals Gustav le Bon al aantoonde in De psychologie van de massa (1895) kan de anoniemiteit van de menigte tot irrationeel, primitief gedrag leiden. Daarvan hebben we de afgelopen dagen genoeg gezien. Het isshockerend voor de individuen waaruit onze geatomiseerde maatschappij bestaat te beseffen dat de macht van de massa überhaupt nog bestaat. Die macht steekt lelijk af tegen de ommacht van de eenzame massa.

Eerder dit jaar zagen we de Arabische Lente, waarbij protesterende mensenmassa's onzelfzuchtig hun levens wilden geven ten bate van meer democratie. Als diezelfde groepsgeest in het Westen zou kunnen worden omgebogen naar constructieve doeleinden, zou dat een interessant resultaat hebben. De mensen die nu spontaan de straat op gaan om de rotzooi op te vegen zijn geen legitimering van Camerons Big Society. Integendeel, deze stoïcijnse, empathische reactie is een aanklacht tegen het failliet van de democratische infrastructuur, die zich niet heeft aangepast aan bijvoorbeeld de organisatorische mogelijkheden die worden geboden door nieuwe media and technologie. De plunderingen zijn een teken van het onvermogen van slaapwandelende politici en politie, en wijzen naar een veranderde en nog sneller veranderende wereld waarin macht op velerlei manieren aan het verschuiven is. We doorleven een bijzonder duistere, en gevaarlijke tijd waarin met een onduidelijke toekomst die steeds moeilijker is in te beelden. Wat de plunderingen van ons vragen: laat ons scherper kijken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234