Dinsdag 23/07/2019

De oneindige verfwereld van Verheyen

De Langen Foundation, een intiem, fraai en minimalistisch museum, ontworpen door de Japanse architect Tadao Ando, is de ideale setting voor het werk van schilder Jef Verheyen en zijn vrienden van de ZERO-beweging. De in eigen land nagenoeg vergeten Verheyen (1932-1984) krijgt in Neuss, vlak bij Düsseldorf, een treffend eerbetoon.

De tentoonstelling Jef Verheyen and Friends laat duidelijk zien dat de vroeg gestorven kunstenaar een internationale pionier was van de land art en de minimale schilderkunst, samen met invloedrijke kunstenaars als Lucio Fontana en Günther Uecker.

Temidden van de merkwaardige restanten van een ontmantelde NAVO-raketbasis bouwde de Japanse architect Tadao Ando in 2001 het strakke en sierlijke, uit glad beton en veel glas opgetrokken gebouw van het privékunstmuseum Langen Foundation. Op een nabijgelegen grasveld heeft de nog levende ZERO-kunstenaar Günther Uecker twee interventies gereconstrueerd, die hij samen met Jef Verheyen in 1967 uitvoerde in het Oost-Vlaamse dorpje Mullem: een reeks witgekalkte balen stro en negen grote witte lege lijsten, waardoor men een ‘echt landschap’ kan zien.

In de buik van het museum hangen nog foto’s uit Mullem, waarop Uecker spijkers in een houten bruggetje slaat en Verheyen de weg wit verft. “Het moet het allereerste land-artproject zijn geweest”, zegt curator Tijs Visser, directeur van de in 2008 opgerichte ZERO Foundation.

De wand met recent herontdekte foto’s geeft een treffend beeld van het internatioale karakter van de kunstwereld in de jaren zestig en zeventig, met onder meer Lucio Fontana, die in het bijzijn van Verheyen op typische wijze een doek doorprikt, en Yves Klein, die in het Antwerpse Hessenhuis in 1959 op de Vision in Motion-tentoonstelling geen typisch kobaltblauw doek ophangt, maar zijn naam op de vloer schrijft, rook uitblaast en verklaart dat dát zijn bijdrage is. Een “essentiële” tentoonstelling noemt Visser Vision in Motion,waar ook werk van Jean Tinguely en Jef Verheyen zelf te zien was.

Het is opvallend hoe de kunstenaars toen over de grenzen heen intensief samenwerkten voor een tentoonstelling. Er was immers geen sprake van curatoren, ze deden alles zelf: transport én ophanging.

In Neuss is de evolutie van Jef Verheyen als schilder voortreffelijk in beeld gebracht met 32 van zijn werken. Van zijn eerste experimenten - ingekerfde doeken en werken waarop alleen brede, ruwe borsteltrekken zijn aangebracht - tot de monochrome, oneindige ‘verflandschappen’, vaak met de psychedelische kleuren van rond 1968.

Belangstelling

Verheyen noemde zich “le peintre flamant”, een woordspeling met ‘Vlaams’, ‘vlammend’ en ‘flamingo’ (roze was zijn favoriete kleur). Hij beschouwde zichzelf met zijn minimalistische landschappen als deel van de Vlaamse traditie. “Hoe gek het ook mag klinken: zijn grootste invloeden zijn de Antwerpse kathedraal, met zijn licht-donkercontrasten voor de restauratie, en de meesters in het Koninklijk Museum in Antwerpen”, zegt Visser.

Terwijl Uecker met “spijkersculpturen” en Fontana met “ruimtelijke concepten” (doeken met sneden erin) bezig waren, bleef Verheyen met traditionele materialen als doek en verf in de weer. Maar hij wou de materie terugdringen tot ze nog nauwelijks zichtbaar was. Hij wou een oneindige verfwereld creëren. Een van zijn schilderijen heet dan ook toepasselijk Ici commence l’infini.

Hoe sereen zijn kunst oogt, zo onrustig was Jef Verheyen zelf. Hij was een moeilijke man, kon brutaal en hard zijn, en dronk graag. Hij deed ook aan judo, waarin hij het Oosten, sierlijkheid en kracht gecombineerd zag.

Voor Tijs Visser is deze tentoonstelling een eerste stap. Hij wil ook nog expo’s brengen in onder meer de VS en wil onderzoek naar de ZERO-kunstenaars aanmoedigen. Er moet nog veel uitgespit worden, onder meer over het het wijdvertakte ZERO-netwerk. Visser hoopt ook op meer belangstelling van musea in België, die niet zoveel werk van Verheyen bezitten, in tegenstelling tot een collectioneur als Axel Vervoordt, die aan de expo in Neuss zijn medewerking verleent.

“ZERO staat nu in een ander daglicht”, zegt Visser nog. “Een hedendaags kunstenaar als Olafur Eliasson is opnieuw gefascineerd door licht en beweging.”

Wie is Jef Verheyen?

n geboren in 1932 in Itegem

n1946-’52: studies aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten in Antwerpen

n1952-’54: reist naar Vallauris voor keramiekstudie. Ontmoet Iris Clert, Parijse galeriste van Yves Klein, en Jean Tinguely.

n1956: eerste zwarte monochrome schilderijen. Ontmoet Lucio Fontana in Middelheim Museum.

n1958-’60: richt mee G58 op. Contacten met Klein, Manzoni, Fontana en Uecker. Deelt studio met Guy Mees.

n1960: verblijf in Düsseldorf bij Uecker

n1967: deelname aan de Sao Paulo Biënnale

n1974: definitieve verhuizing naar Provence

n 1975: samenwerking met Dominique Stroobant

n1978: retrospectieve in PSK, Brussel

n1984: sterft onverwacht aan een hartaanval in zijn judoclub in Apt (Vaucluse, Frankrijk)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden