Dinsdag 12/11/2019

De ogen van Emma Bovary

Hoe visualiseren we als lezer personages in een boek? De internationaal gerennomeerde boekomslagontwerper Peter Mendelsund schreef er een onderhoudend boek over.

Wat haal je je voor de geest wanneer je leest? Hoe krijgen personages contouren in een roman? Hadden Anna Karenina of Emma Bovary nu bruine, blauwe of diepzwarte ogen? En wanneer je je The Great Gatsby van F. Scott Fitzgerald verbeeldt, denk je bij de patserige Jay Gatsby dan meteen aan Leonardo DiCaprio zoals die in de verfilming van Baz Luhrmann opduikt?

Het zijn vermakelijke kwesties die de Amerikaanse boekomslagontwerper Peter Mendelsund serveert in zijn rijk geïllustreerde boek Wat we zien als we lezen. Hij probeert te betrappen wat er gebeurt als we 'ogenvol woorden opnemen', die we 'opslokken als water'. Gretig put Mendelsund uit de goudaders van de wereldliteratuur om het raadselachtige proces van literaire verbeelding in kaart te brengen. Hij bedient zich daarbij frivool van illustraties, in een boek met de allure van een bordspel waar je soms de verkeerde kant op wordt gestuurd.

Visualisering blijkt een schimmige bezigheid. Probeer maar eens je favoriete personage gedetailleerd op te roepen. Veel kans dat je karaktertrekken opsomt, maar bij de fysieke verschijning vastloopt. Niet verwonderlijk, zegt Mendelsund. Hij ontdekt dat een auteur vaker 'gedrag' beschrijft dan complete lichaamskenmerken. En als dat wel het geval is, zitten we toch opgescheept met 'een onhandige ratjetoe van verdwaalde lichaamsdelen en willekeurige details'.

Soms schrikken schrijvers zelf van de personages die ze creëren. Over haar befaamde held Hercule Poirot liet Agatha Christie weten: 'Ik geloof niet dat ik mijn eerste indruk van Hercule Poirot ooit zal vergeten. Natuurlijk raakte ik aan hem gewend, maar die eerste keer dat ik hem zag, was bepaald een schok... Ik weet niet hoe ik me hem had voorgesteld.'

Een fraai gevormd oor, een loszittende haarkrul of een zwierig opgezette hoed, allemaal goed en wel. Maar heb je aan zulke hints genoeg om een personage te visualiseren, vraagt Mendelsund zich af? Hoe anders is dat in film, kunst en architectuur, waar de zintuiglijke input overvloedig is. Bij een tekst moet je zelf een groot deel van de klus klaren. Het is tegelijk dé troefkaart van literatuur. 'Personages zijn geheimschriften. En verhalen worden juist rijker door weglatingen.'

Mendelsund waarschuwt ons terecht dat je pas naar de verfilming van een lievelingsboek mag kijken 'nadat er héél goed is nagedacht over het feit dat de cast van de film in gedachten waarschijnlijk de permanente cast van het boek zal worden'.

Spielerei

Mendelsund weet duivels goed hoe belangrijk het is om een boek in beknopt bestek te visualiseren. Zijn omslagen voor uitgeverij Alfred A. Knopf zijn vaak pareltjes van grafische inventiviteit, omdat ze de basisgedachte uit een boek puren. Maar hier vergaloppeert hij zich, zij het op charmante wijze. Zijn pleidooi voor de lezer als 'dirigent, orkest en publiek' van het boek klinkt aanlokkelijk, schrijvers zijn immers 'curatoren van ervaring'.

Zo grossiert Mendelsund in soms fraai geformuleerde maar weinig concrete gedachten. Het leidt tot iets te vrijblijvende spielerei, alsof je van het ene naar het andere glibberige rotsje springt. Om uiteindelijk in drijfzand te belanden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234