Woensdag 05/10/2022

InterviewFrancis Fukuyama

‘De Oekraïne-oorlog is slechts een achterhoedegevecht van Poetin’

Francis Fukuyama: 'Steeds meer mensen zijn losgezongen van de werkelijkheid.' Beeld Wouter Van Vooren
Francis Fukuyama: 'Steeds meer mensen zijn losgezongen van de werkelijkheid.'Beeld Wouter Van Vooren

In zijn bestseller Het einde van de geschiedenis uit 1992 waarschuwde Francis Fukuyama (69) al voor gebeurtenissen als de Capitoolbestorming. Nu maakt hij zich zorgen om rechts complotdenken én linkse politieke correctheid. ‘Als hij terugkeert, zal Trump alles doen om onze instituties te ondermijnen.’

Jonathan Witteman

Francis Fukuyama zat thuis in Palo Alto achter de computer toen op 6 januari 2021 de aanval op het Capitool begon. Terwijl hij urenlang ‘compleet gebiologeerd’ keek hoe mannen met ‘Make America Great Again’-sjaaltjes, confederatievlaggen en vikinghelmen het door traangas en flitsgranaten omnevelde Congres bestormden, gingen Fukuyama’s gedachten terug naar zijn waarschuwing uit het slot van het boek dat hem begin jaren 1990 wereldberoemd maakte, Het einde van de geschiedenis en de laatste mens:

‘De ervaring leert dat als mensen niet kunnen strijden voor een goede zaak, omdat die goede zaak in een eerdere generatie al zegevierde, ze zullen strijden tégen die goede zaak. Ze zullen strijden om de strijd. Ze zullen, anders gezegd, strijden uit een zekere verveling: want ze kunnen zich niet voorstellen te leven in een wereld zonder strijd. En als het grootste deel van de wereld waarin ze leven wordt gekenmerkt door een vredige en welvarende liberale democratie, zullen ze strijden tegen die vrede en welvaart, en tegen democratie.’

“De mensen die het Capitool aanvielen hadden materieel gezien geen reden tot ontevredenheid”, zegt Fukuyama nu. Hij videobelt vanuit een hotelkamer in Colorado en is op promotietournee voor zijn nieuwe boek Liberalism and its discontents, in het Nederlands vertaald als Het liberalisme en zijn schaduwzijden – verdediging van een klassiek ideaal. “Het waren niet, pakweg, fabrieksarbeiders die hun baan hadden verloren door overzeese concurrentie. De meeste relschoppers waren redelijk welvarende middenklassers met een baan.”

“Maar mensen leven meer en meer in een soort fantasiewereld, ontleend aan videospelletjes en films. Veel extreemrechtse lui zien een film als The Matrix als symbool van wat er met de samenleving is gebeurd. In The Matrix krijgt de hoofdpersoon de keuze om een rode of een blauwe pil te slikken. Slik je de blauwe pil, dan lijkt de wereld normaal – je gaat gewoon naar kantoor, alles is pais en vree. Slik je de rode pil, dan besef je dat dit allemaal één grote façade is, gecreëerd door verborgen elites, en dat niets is wat het lijkt.

Trump-aanhangers betwisten de overwinning van Joe Biden bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen.  Beeld Nic Antaya/Getty
Trump-aanhangers betwisten de overwinning van Joe Biden bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen.Beeld Nic Antaya/Getty

“Ik heb het idee dat veel mensen dit verhaal over de rode pil zijn gaan geloven. Zoiets kan alleen gebeuren in een welvarende samenleving, waarin mensen genoeg tijd omhanden hebben om in virtuele werelden te leven, losgezongen van de werkelijkheid. Technologie heeft ze in staat gesteld om over zichzelf te fantaseren als personages die groter dan het leven zijn, en meevechten in een wereldwijde strijd tegen het kwaad. Dertig jaar geleden had ik nooit gedacht dat videospelletjes en actiefilms tot zulke waanideeën konden leiden.”

De Capitoolbestorming, ‘de ernstigste aanval op de Amerikaanse democratie sinds de Amerikaanse burgeroorlog’, was een van de redenen voor het schrijven van zijn nieuwste boek, ‘een verdediging van klassiek liberalisme’. Fukuyama doelt daarbij niet op liberalisme in Amerikaanse zin, als paraplubegrip voor links, noch op het door hem gehekelde neoliberalisme of libertarisme, en evenmin op hedendaags liberalisme in Europese, centrumrechtse zin.

Waar hij wel op doelt, is het gedachtegoed van vrijheid, rechten en beteugeling van de staat, ontstaan vanaf de zeventiende eeuw via denkers als Thomas Hobbes, John Locke en Baruch Spinoza. Hetzelfde gedachtegoed dat Vladimir Poetin weghoonde als ‘verouderde doctrine’ en dat nu, dankzij autoritaire leiders als Orbán in Hongarije, Bolsonaro in Brazilië en Erdogan in Turkije, ‘over de hele wereld ernstig wordt bedreigd’, schrijft Fukuyama.

Uw boek doet denken aan een beroemde grap uit Monty Pythons Life of Brian. Wat heeft het liberalisme, afgezien van de rechtsstaat, vrede, welvaart, vrijheid van meningsuiting, gelijkheid van kansen, tolerantie, gewetensvrijheid en de scheiding der machten, eigenlijk ooit voor ons gedaan?

“Klopt. Liberalisme is zeer goed in het bieden van vrede en voorspoed. Mettertijd gaan mensen deze dingen echter voor lief nemen, in de veronderstelling dat de wereld altijd vredig en welvarend zal zijn, en dat ze hun vizier dus hoger kunnen richten. Ze hunkeren naar gemeenschap, naar solidariteit met mensen zoals zijzelf. Dit is denk ik voor een deel wat de verschuiving naar populisme en identiteitspolitiek bezielt.

“Ik had nooit gedacht dat zoveel Amerikanen op iemand als Donald Trump zouden stemmen. Ik koesterde een achteraf gezien naïef geloof dat Amerikanen verstandiger waren. Misschien wel een derde van de Amerikanen gelooft nog steeds dat Trump de messias is, dat Biden zijn verkiezingszege heeft gestolen, en andere buitensporige onwaarheden die ik nooit had zien aankomen.

Francis Fukuyama: ‘Als Amerikaan met Japanse wortels krijg ik te horen dat ik een ‘erewitte’ ben. Ik vind dat dwaas.’ Beeld Frank Ruiter
Francis Fukuyama: ‘Als Amerikaan met Japanse wortels krijg ik te horen dat ik een ‘erewitte’ ben. Ik vind dat dwaas.’Beeld Frank Ruiter

“Mondiaal is de tendens al even verontrustend, met de opmars van China en van een Rusland dat met militaire agressie territorium probeert te winnen. Dit soort imperiaal gedrag hadden we naar het verleden verbannen, dacht ik. Helaas is dat overduidelijk niet de wereld waarin we nu leven.”

Aartsoptimist

Francis Fukuyama (1952) kan nog geen foto van zijn kleinkinderen op Instagram plaatsen zonder dat een grappenmaker hem toebijt: ‘Aha, dus toch niet het einde van de geschiedenis, hè?’ De Stanford-hoogleraar kan er wel om lachen. In zijn meer besproken dan gelezen essay The End of History? (1989), dat hij later uitwerkte tot boek, betoogde Fukuyama in ronkende stijl en met kwinkslagen naar de filosofen Hegel en Marx dat de val van het communisme en ‘de onbeschaamde zege’ van het liberalisme het einde van de geschiedenis markeerden. De principes van de liberale democratie konden namelijk niet verbeterd worden, schreef Fukuyama. Natuurlijk zouden er nog steeds oorlogen, paleisrevoluties en andere gebeurtenissen plaatsvinden, en allicht zouden landen hier en daar afglijden naar theocratieën of militaire dictaturen. Ideologisch gezien was de mens echter uitgeëvolueerd: een gelijkwaardig alternatief voor de liberale democratie bestond niet.

‘Het begin van kletskoek’, kopte Time Magazine. ‘Vijftien minuten’, langer zou Fukuyama’s faam niet duren, voorspelde socioloog Ralf Dahrendorf. Hoe kon Fukuyama victorie kraaien, schreef filosoof Jacques Derrida, terwijl ‘geweld, ongelijkheid, uitsluiting en hongersnood in de geschiedenis van de aarde nog nooit zoveel mensen hadden beroerd’? Journalist Christopher Hitchens noemde Fukuyama een ‘Pangloss’, naar de aartsoptimist uit Voltaires Candide, die te midden van slachtpartijen, verkrachtingen en een syfilisaanval blijft geloven dat hij in de beste van alle mogelijke werelden leeft.

“Mijn punt is nooit geweest dat de liberale democratie vanaf nu aan een onstuitbare opmars door de wereld zou beginnen. Mijn punt was dat er vooruitgang is in de geschiedenis. Die verloopt niet lineair: soms zijn er enorme tegenslagen, zoals in de jaren 30 en 40. De idealen overleefden echter, en na 1945 heeft Europa zich heruitgevonden op liberalere grondslag.

“Wat ik bedoelde met ‘geschiedenis’ kun je ook samenvatten als modernisering. En het is onbetwistbaar dat er zoiets als modernisering bestaat. Honderd jaar geleden leefde men in Oost-Azië grotendeels in armoede. Nu kennen Japan, Korea en steeds meer ook China een zeer hoge levensstandaard, lage kindersterfte en lange levensduren. Er is dus enorme materiële vooruitgang.

“Ik zie ook morele vooruitgang. Honderd jaar geleden geloofden de meeste Europeanen dat ze het recht hadden over niet-Europeanen te heersen. Bijna elke staat had een overzees rijk zonder democratisch bestuur. Nu gelooft buiten Rusland niemand meer in een inherent recht op het veroveren en tiranniseren van andere samenlevingen.”

null Beeld Avalon Nuovo
Beeld Avalon Nuovo

Na 9/11 hield u vol dat de geschiedenis helemaal niet terug van vakantie was. In plaats van een botsing der beschavingen zag u slechts een ‘wanhopig achterhoedegevecht’ van moslimradicalen. En na de uitbraak van de Oekraïne-oorlog?

“Die is evenzeer een achterhoedegevecht van Poetin. Hij is nostalgisch naar de negentiende eeuw, toen grote machten nog bufferstaten konden eisen en invloedszones hadden om te overheersen. Telkens wanneer er een massademonstratie is tegen een autoritair regime, zoals de Oekraïense Maidan-revolutie in 2014, moet het wel een CIA-operatie zijn, denkt Poetin, want hij gelooft niet in de keuzevrijheid van gewone mensen. De oorlog is daar een voorbeeld van. Poetin heeft heimwee naar een wereld die niet meer bestaat.”

Hoe kan de geschiedenis eindigen als technologie nooit eindigt?

“Twintig jaar geleden schreef ik over de gevolgen van de informatierevolutie en biotechnologie. Destijds zag ik in klonen en biotech de grootste bedreiging voor liberale democratieën. Wat nog steeds kan uitkomen, gezien het feit dat het met genetische modificatie nu mogelijk is ons DNA te redigeren en te bepalen welk erfelijk materiaal we doorgeven aan onze kinderen.”

De informatierevolutie heeft politiek gezien het rampzaligst uitgepakt, vindt Fukuyama nu. Internet en sociale media hebben alle poortwachters ondermijnd die de kwaliteit van informatie bewaakten, zoals wetenschappers en media. Samenzweringstheorieën zijn er altijd al geweest, maar dankzij het internet hebben ze nu een oneindige hoeveelheid kanalen om voort te woekeren. En in plaats van goede van slechte informatie te scheiden, schotelen de algoritmes van Facebook en andere sociale media hun gebruikers vooral nieuws voor dat aansluit bij hun al bestaande overtuigingen, want dat levert de meeste kliks op.

Fukuyama: “Desinformatie is meer dan ooit een wapen, wat het samenlevingen moeilijker maakt om consensus te bereiken over belangrijke kwesties. Dit is een veel grotere uitdaging gebleken voor liberale democratieën dan ik me vóór het tijdperk van Facebook en Twitter realiseerde.”

U schreef dat George Orwells toekomstvisioen uit 1984 politiek gezien niet was uitgekomen. En nu, gezien de gezichtsherkenning, irisscans en andere surveillancetechnieken waarmee China bijvoorbeeld Oeigoeren onderdrukt?

“Ik denk dat Orwells voorspellingen aan het uitkomen zijn. Surveillancetechnologie maakt een nieuw soort dictatuur mogelijk. China kan zijn bevolking in de gaten houden op een manier waarvan de Sovjet-Unie slechts kon dromen. Dat is een reële bedreiging voor onze toekomst.

“Het Chinese autoritarisme is de meest serieuze rivaal voor liberale democratieën. Toch ben ik niet zeker dat andere landen China kunnen kopiëren, zoals eerder bij het marxistisch-leninisme wel kon. Het Chinese systeem is afhankelijk van enkele typisch Chinese kenmerken, zoals een machtige bureaucratie en een meritocratie van goed opgeleide ambtenaren, wat al millennia in de Chinese cultuur zit ingebakken. Dat exporteer je niet zo makkelijk.”

BIO

* geboren op 27 oktober 1952 in Chicago * Amerikaanse socioloog, politicoloog en filosoof * hoogleraar politieke wetenschappen aan de universiteit van Stanford * publiceerde in 1992 zijn bekendste boek: Het einde van de geschiedenis en de laatste mens.

‘Veel van mijn studenten hebben een illiberale houding’, zei u laatst. ‘Ooit erven zij dit land. Dit baart mij zorgen.’ Hoe bedoelt u dat?

“Veel jonge Amerikanen vinden sociale rechtvaardigheid zo belangrijk dat ze bereid zijn principes als vrijheid van meningsuiting terzijde te schuiven. Ze hebben een diversiteitsprobleem – niet met diversiteit van etniciteit, geslacht of seksuele voorkeur, maar van meningen. Ze vinden dat sommige meningen gelijk staan aan geweld, en dat je, louter door ze uit te spreken, een gewelddaad begaat. Ik vind dat onzin.”

Er is nogal een verschil tussen je gekwetst voelen door woorden of door een stomp in je gezicht, schrijft u.

“Inderdaad. De geschiedenis van politieke correctheid gaat terug tot Michel Foucault en tot de traditie in het Franse postmoderne denken om taal als spiegel van machtsverhoudingen te zien. Daar zit veel waars in: woorden kunnen inderdaad wapens zijn om mensen te onderwerpen. Tegelijkertijd is dit verworden tot dogma, alsof alle woorden de overheersing door elites weerspiegelen. Woorden zijn gewoon woorden, terwijl daden vaak veel gevaarlijker zijn.”

Wanneer verandert identiteitspolitiek van iets goeds in iets illiberaals?

“Identiteitspolitiek is liberaal wanneer ze buitengesloten en onderdrukte mensen mobiliseert in een strijd om gelijke rechten. Dat was ook waar het Martin Luther King en de burgerrechtenbeweging om te doen was. Tegenwoordig slaat het echter vaak door naar het idee dat de ene identiteitsgroep fundamenteel anders is dan de andere, en dat er daardoor zo’n kloof gaapt tussen onze geleefde ervaringen dat communicatie onmogelijk is, omdat we elkaar nooit werkelijk zullen kunnen begrijpen.

“Bij de extremere varianten van identiteitspolitiek hoor je bijvoorbeeld dat het er niet echt toe doet wat witte mensen denken – zij spreken vanuit zo’n bevoorrechte positie dat hun gezichtspunt minder waard is dan dat van anderen. Zelf heb ik meegedaan aan paneldiscussies waarin ik, als Amerikaan met Japanse wortels, te horen kreeg dat ik een ‘erewitte’ ben, een begunstigde van wit privilege, want als je je ‘wit’ gedraagt, laten witte mensen je toe als lid van hun groep. Ik vind dat dwaas. Op die manier scheer je de vele culturele tradities in de VS over dezelfde zwart-witte kam. Bovendien ondergraaft dit denken het universalisme van liberale samenlevingen – het idee dat we allemaal individuen zijn, met dezelfde rechten en waardigheid.”

Wat is het grootste gevaar: links of rechts illiberalisme?

“Er is geen twijfel mogelijk dat de rechtse dreiging het acuutst is. Er zijn talloze Republikeinse politici die in 2024 niet zullen aarzelen om de uitslag van de presidentsverkiezingen ongedaan te maken als ze denken ermee weg te kunnen komen. De dreiging van links is cultureel en doet zich vooral op lange termijn voelen, terwijl rechtse illiberalen er niet voor terugdeinzen de macht van de staat in te zetten. Dit maakt ze veel gevaarlijker.”

Er is ook eens kans dat de Republikeinen de verkiezingen helemaal niet zullen hoeven te stelen.

“Dat kan zeker, ook omdat de Democraten momenteel niet uitblinken in het bieden van een goed alternatief voor Republikeinse kiezers. Dus is het niet uitgesloten dat de Republikeinen op legitieme wijze winnen. Als Trump dan de leiding over de partij heeft, kunnen de gevolgen rampzalig zijn. In een tweede termijn zal hij alles doen om onze instituties te ondermijnen. Dat is mijn grootste zorg: of de Amerikaanse democratie zal overleven. Als dat lukt, en als de oorlog enigszins in het voordeel van Oekraïne eindigt, zal het de erosie van de liberale democratie misschien een halt kunnen toeroepen, en een nieuwe bloei inluiden.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234