Dinsdag 22/10/2019

Achtergrond Openbare ruimte

De nv nutteloze overheidswerken: waarom sommige ‘gefaalde’ dossiers toch decennialang meegaan

Het Schipdonkkanaal. Beeld Benny Proot

Al jaren blijkt de verbreding van het Schipdonkkanaal geen goed plan. Toch blijft de Vlaamse overheid al veertig jaar die optie openhouden. Ook elders blijft men vasthouden aan decennia-oude plannen. Vaak tegen beter weten in.

“Het is werkelijk om van je stoel te vallen.” Guy Plasschaert van actiegroep ’t Groot Gedelf uit Damme kan het nauwelijks vatten. De Vlaamse overheid heeft namelijk een plan op tafel gelegd om de zogenaamde reservatiestrook langs het Schipdonkkanaal een beetje te versmallen. Die strook bestaat uit lappen grond aan beide kanten van het kanaal, die ‘gereserveerd’ worden om de waterweg te kunnen uitbreiden zonder al te hoge onteigeningsvergoedingen te betalen. Wie er woont of grond bezit, is onderhevig aan heel strenge regels, en kan niet zomaar verkopen, bouwen of verbouwen.

De versmalling is gemorrel in de marge, vinden Plasschaert en zijn actiegroep. Zij vragen al jaren de volledige afschaffing van de strook, net als zowat alle gemeentebesturen langs het kanaal van Damme tot Lievegem en landbouw- en milieuorganisaties in de streek. De strook dient namelijk nergens meer voor, menen ze. De kans dat het ooit nog tot een verbreding van het kanaal komt, is vrijwel onbestaand.

“Uit alle onderzoeken blijkt dat een kanaalverbreding vooral voor veel miserie zal zorgen”, zucht Plasschaert. “Toch wil men niet definitief van dat plan afstappen, waardoor er onzekerheid is voor de mensen die in de strook wonen.”

De haven van Zeebrugge vraagt wel al ruim veertig jaar om een verbreding van het Schipdonkkanaal. Ze hoopt zo met zware containerschepen aansluiting te vinden op de – nog te graven – Seine-Scheldeverbinding, om goederen zo naar de belangrijke Franse havens te vervoeren. 

Het Schipdonkkanaal. Beeld © De Schuyter Marc

Dat idee klinkt aanlokkelijk, want het zou zwaar vrachtverkeer van onze autowegen kunnen halen. Maar zowat alle onderzoeken stellen dat een verbreding geen goed plan is. Het Schipdonkkanaal is ooit aangelegd als afleidingskanaal van de Leie. Bij hoge waterstand kan het overtollige water niet altijd voldoende afgevoerd worden via de Zeeschelde, en de kanalen Gent-Terneuzen en Gent-Oostende. “Op zulke momenten is afvoer via het Schipdonkkanaal cruciaal, als we Gent willen beschermen tegen overstromingen”, stelt Plasschaert. “Afvoer van dergelijke grote volumes water is onmogelijk als er grote containerschepen in het kanaal varen.”

Stinker en Blinker

Een ander probleem, dat uit meerdere onderzoeken blijkt, is dat er bij lage waterstanden nauwelijks water staat in het kanaal. Een bevaarbaar peil kan daardoor niet worden gegarandeerd, zeker niet als het kanaal nog verbreed wordt.

Ook zou een verbreding leiden tot verlies van landbouw- en natuurgronden in Oost- en West-Vlaanderen. In Damme vrezen ze dat het kenmerkende uitzicht van het polderdorp zal verdwijnen. Het Schipdonkkanaal loopt hier broederlijk langs het Leopoldkanaal – in de volksmond ‘Stinker’ en ‘Blinker’ genaamd. Samen met de brede berm met populieren vormen ze het typerende beeld van het pittoreske Damme. Dat verdwijnt, als het Schipdonkkanaal een breed, industrieel kanaal wordt.

De doodsteek voor de verbreding kwam echter in 2001, toen de haalbaarheid ervan werd onderzocht samen met alternatieven voor de havenontsluiting. De conclusie was dat de ontsluiting het best gebeurt via het spoor of zogenaamde estuaire vaart, waarbij containers via de zee naar andere havens worden gebracht.

En toch. Het plan van de verbreding definitief opbergen en de reservatiestrook afschaffen, is voor de Vlaamse overheid nog altijd een brug te ver. Op het kabinet van bevoegd minister Ben Weyts (N-VA) is te horen dat “ze alle pistes open willen houden”. Met de versmalling van de reservatiestrook komen ze wel tegemoet aan de verzuchtingen van omwonenden. In de hele streek worden er infoavonden georganiseerd om de veranderingen en gevolgen uit te leggen.

Het niet definitief opbergen van de plannen zal wel geld kosten. In de plannen voor de heraanleg van de N49 in de buurt van Damme staat dat de bruggen over Stinker en Blinker een pak hoger moeten, opdat zware containerschepen zouden kunnen passeren.

Actiegroep ’t Groot Gedelf heeft intussen bezwaar ingediend bij de Vlaamse overheid. Plasschaert: “Als de reservatiestrook geschrapt wordt, kan er eindelijk iets gebeuren met het gebied. Het zou een mooie kans zijn om er toeristische trekpleisters van te maken. Dat is nu niet mogelijk.”

Ook in Lommel hebben ze hun 'dode ring': iets minder dan een kilometer asfaltweg, ooit bedoeld als deel van de Lommelse ring, maar nu een doodlopende weg. Het stukje N769 komende van de Duinenstraat loopt dood op de N71, de grote verbindingsbaan van Geel tot Pelt. Beeld Google Maps

Onafgewerkte brug

Er zijn wel meer van dergelijke decennia-oude projecten, waar men aan vasthoudt en van hoopt dat ze er komen, al weten de meesten dat de kans klein is.

In Kortrijk ligt bijvoorbeeld een doodlopende brug, tot grote ergernis van lokale bewoners. Wie over de Kortrijkse ring (R8) rijdt ter hoogte van Harelbeke, ziet plots de rijweg uiteensplitsen. In de middenberm staan onafgewerkte stukken van een brug, die nogal abrupt stopt. Een erg vreemd zicht: erna komt niets.

Veertig jaar geleden was het de bedoeling om de R8 volledig in te richten als snelweg, zonder verkeerslichten aan elk kruispunt. Ter hoogte van Harelbeke werd daarvoor een brug gebouwd over de Leie, maar na driekwart van de werken werd het project stilgezet wegens geldgebrek. “In plaats van de brug af te werken en de ring erop aan te sluiten, werd er beslist dat automobilisten hun weg moeten vervolgen langs de bestaande ventwegen, parallelle wegen dus”, zegt schepen van Mobiliteit en Openbare Werken Axel Weydts (sp.a). Het verkeer kon voort, voor de overheid verdween de prioriteit om een snelle maar dure weg aan te leggen, en de brug werd nooit afgewerkt.

De hele Kortrijkse ring is nu een snelweg, behalve dit stukje. Hier mag je plots maar 90 km per uur rijden en zijn er bovengrondse kruispunten met verkeerslichten. Behoorlijk vervelend, vindt schepen Weydts. De situatie zorgt hier geregeld voor files. “De stad blijft vragende partij om van de ring een volwaardige autoweg te maken.”

De R8 valt onder bevoegdheid van het Vlaamse Gewest. De voorbije decennia zijn er tal van studies uitgevoerd en ook nu loopt er een, genaamd K-R8, die een doortrekking van de R8 in Harelbeke onderzoekt. De studie kost 500.000 euro.

Een onafgewerkte brug op de R8 richting Kortrijk ter hoogte van Harelbeke. Daardoor is de Kortrijkse ring geen volwaardige autoweg. Beeld RV Google

‘Dode ring’

Ook in Lommel hebben ze hun ‘dode ring’: iets minder dan een kilometer asfaltweg, ooit bedoeld als deel van de Lommelse ring, maar nu een doodlopende weg. Het stukje N769 komende van de Duinenstraat loopt dood op de N71, de grote verbindingsbaan van Geel tot Pelt.

Hoe dat komt? “Dat is ook voor mij gissen”, zegt Sophie Loots, kersvers schepen van Openbare Werken en Mobiliteit (CD&V), lachend. “Ooit was het wellicht de bedoeling om de ring door te trekken, maar dat was op een bepaald moment blijkbaar geen prioriteit meer.”

Buurtbewoners menen zich wel te herinneren hoe het min of meer zat. Op lokale fora over wegenwerken circuleert een verhaal over hoe de bewuste N769 begin jaren 70 oorspronkelijk via Lummen naar Landen zou lopen. De autoweg zou in dat geval bijna parallel lopen aan de A24, de Limburgse Noord-Zuidverbinding waarvoor in diezelfde periode plannen opgesteld werden.

Daartegen kwam echter veel protest van lokale en nationale politici, experts, milieuverenigingen en buurtbewoners – sommigen gingen zelfs in hongerstaking. Decennialang verhitte de aanleg de gemoederen en de politiek. De werken aan de parallelweg werden in alle stilte stopgezet, en blijkbaar nooit meer hervat.

“Nu zitten we ermee”, zegt schepen Loots. Al duiken er regelmatig plannen op om met het stukje asfalt iets nuttigs te doen. Studiebureaus worden aan het werk gezet en lokale politici leggen ronkende verklaringen af, waarna het enthousiasme stilletjes wegebt. Het vorige Lommelse bestuur was ervan overtuigd dat de ‘dooie ring’ gebruikt kon worden om het nieuwe voetbalstadion te ontsluiten. Loots: “Er is een locatiestudie gemaakt, maar die piste is alweer volledig verlaten.”

Ook het huidige bestuur laat haar ‘dooie ring’ niet los. “Het staat in het mobiliteitsplan. Dat is een strategische keuze, want het zou op termijn kunnen gebruikt worden om het industrieterrein Kristalpark bijkomend te ontsluiten. Nu is er enkel een ontsluiting van het park via de N71. Een tweede ontsluiting is dus welkom.”

Als dat niet lukt, heeft schepen Loots, naar eigen zeggen, een paar wilde ideeën voor het stukje asfalt, al wil ze daar nog niets over kwijt. “We houden het op de agenda. Ondertussen dient het wel degelijk voor iets. De weg doorklieft een woonwijk. Voor die mensen daar is het een heel fijne zone om te spelen en kinderen te leren fietsen. Want het wordt wel onderhouden.”

Verzonken kosten

Het is voor buurtbewoners van ‘dooie ringen’, onafgewerkte bruggen en reservatiestroken vaak onbegrijpelijk waarom de oude dossiers niet losgelaten worden. Liever wordt er nieuw geld vrijgemaakt en onderzoek besteld, dan ermee te stoppen.

Dat kan te maken hebben met wat wetenschappers de sink cost fallacy noemen, meent hoofddocent ruimtelijke planning Tom Coppens (UAntwerpen). “Dat is het fenomeen waarbij besluitvormers vooral kijken naar investeringen en inspanningen die in het verleden zijn gebeurd, de verzonken kosten dus. Men laat het van de gemaakte kosten, vergaderingen en afspraken afhangen of zo’n project wordt voortgezet.”

Vaak is het dus geen rationale beslissing, stelt Coppens, die geen uitspraken wil doen over de hierboven beschreven dossiers. “Wel lezen we in de literatuur dat het vaak niet zo slim is om voort te doen, omdat de plannen ondertussen achterhaald zijn of omdat het net meer kosten met zich meebrengt. Toch kan men dus niet loslaten.”

Dergelijke dossiers komen overigens heel vaak voor. Coppens laat zijn studenten elk jaar een ‘gefaald project’ onderzoeken en heeft al stapels papers zien passeren. “Het is overigens een wereldwijd fenomeen. Wij, hier in Vlaanderen, zijn lang niet de enigen die ermee kampen.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234