Zaterdag 15/08/2020

Noord vs Zuid

De nog altijd Verdeelde Staten van Amerika

Beeld ©AFP

Nog geen jaar na Ferguson schiet een blanke agent opnieuw een zwarte man neer. Deze keer lijkt een vervolging wel een zekerheid. Maar net nu Amerika het einde herdenkt van de Amerikaanse burgeroorlog - vandaag precies 150 jaar geleden - toont de realiteit nog eens hoe de strijd voor gelijke rechten actueler is dan ooit.

Vorige maand nog gaf president Barack Obama een toespraak in Selma - een van zijn betere - op de plek waar een halve eeuw geleden een mars van zwarte activisten voor gelijke rechten door de politie met geweld werd verdreven.

De brug heet tot op vandaag de Edmund Pettus Bridge, genoemd naar een generaal van het zuidelijke leger, berucht om zijn misdadige behandeling van slaven en later vooraanstaand lid van de racistische Klu Klux Klan. In het Zuiden blijven heel wat monumenten en straten genoemd naar vermeende "helden" uit de burgeroorlog. De rebel flag, witte sterren in een blauw kruis op een rode achtergrond, wappert nog altijd trots op veel plekken doorheen het Zuiden.

Amerikanen zijn nog altijd geobsedeerd door de oorlog. Gemiddeld verschijnt er elke dag een boek over de periode. Series zoals North and South, filmklassiekers als Gone With The Wind, honderden re-enactments:the civil war lives on. Twintig jaar geleden wilde Disney zelfs een pretpark bouwen in de staat Virginia om de burgeroorlog te herdenken. Pleziertochtjes door nagebootste veldslagen, schieten met namaakmusketten en flaneren door valse dorpjes met uitgestalde civil-war-merchandising.

Beeld © EPA

Lynchpartijen

Na fel protest moest Disney de plannen opbergen. Want nergens anders komt een pijnlijk stuk verleden zo emotioneel samen met de schandvlekken en conflicten in de hedendaagse Amerikaanse samenleving. Racisme, discriminatie en segregatie: de donkere schaduw van de oorlog en de nasleep blijft hangen over de VS, vooral in het Zuiden. Sommige statistieken spreken voor zich. Zwarten in de zuidelijke staten zijn gemiddeld een stuk armer en minder opgeleid dan in het Noorden. Veel steden, niet alleen in het Zuiden natuurlijk, vallen nog altijd uiteen in overwegend blanke en zwarte wijken. Het aantal zwarten in de gevangenissen is nog altijd alarmerend hoog. Volgens de jongste cijfers zitten meer dan een miljoen van hen achter tralies. Dat is ongeveer 40 procent van de totale gevangenispopulatie, terwijl Afro-Amerikanen iets meer dan een tiende vormen van de bevolking. De zwarte burgerrechtenbeweging NAACP waarschuwt al een paar jaar dat als deze trend zich doorzet, één op de drie zwarte mannelijke Amerikanen ooit in zijn leven opgesloten zal zitten. Amerika mag dan wel zijn eerste zwarte president in het Witte Huis gestemd hebben, de feiten op het terrein zijn wat ze zijn.

Veel blanken in het Zuiden zien de oorlog tot op vandaag als een agressieve invasie uit het Noorden, waar het afschaffen van de slavernij niet meer dan een voorwendsel was om de zuiderse welvaart in te pikken. Zo vernielde de oorlog twee derde van de welvaart in staten zoals Alabama, Kentucky en Tennessee.

Maar de grootste slachtoffers waren zonder twijfel de zo'n 4 miljoen zwarte Amerikanen, bevrijd van slavernij. In de eerste jaren na de oorlog, bekend als de Reconstruction, probeerde het Noorden de rechten van de freedmen nog te waarborgen. Maar vanaf 1877 was die bescheiden lente van vooruitgang en emancipatie voorbij. Een na een voerden zuidelijke staten wetgeving in die het zwarten onmogelijk maakte te gaan stemmen. Ongeletterdheid, onvoldoende inkomen of geen rechtmatige verblijfspapieren: elke hindernis was goed om Afro-Amerikanen permanent hun stemrecht te ontzeggen. Door de zogenaamde Jim Crow-wetten werd een wettelijke segregatie doorgevoerd. Onder het motto Equal but separate leefden zwarten volledig gescheiden van blanken. Zwarten hadden "recht" op aparte scholen, bussen en drinkfonteintjes. Lang voor Zuid-Afrika bestond een groot deel van Amerika uit een apartheidsregime.

Zwarte Amerikanen leefden in diepe armoede, afgescheiden en in doodsangst. Want in diezelfde periode kende het lynchen van zwarten een hoogtepunt. In de jaren 1890 vonden er gemiddeld 187 lynchpartijen per jaar plaats. Dat is twee keer per week, jaar in jaar uit. Vaak ging het om heel publieke terechtstellingen. Toen in 1893 Henry Smith in Texas op verdenking van verkrachting werd geëxecuteerd, daagden 10.000 mensen via speciaal ingelegde treinen op om het "spektakel" te aanschouwen. Met hete poken werd Smiths lichaam van voeten tot gezicht verbrand. Zijn tong sneed men uit om het geschreeuw te smoren, tot hij uiteindelijk bezweek. Er kwam geen waarheidscommissie, geen officieel pardon.

Het Noorden greep niet in, bevreesd om amper een halve eeuw na de burgeroorlog oude wonden open te rijten. Het Zuiden had dan misschien de oorlog verloren, het won de strijd om de herinnering. In de eerste helft van 20ste eeuw trokken heel wat zwarten naar het Noorden door het totale gebrek aan kansen. Zij die overbleven in het Zuiden moesten wachten tot 1965, na de persoonlijke strijd van mensen zoals Rosa Parks en Martin Luther King, om echte gelijkberechtiging te krijgen met de Civil Rights Act en de Voting Rights Act.

Sociaal immobiel

Er was ontegensprekelijk een verbetering na de burgerrechtenbeweging van de jaren 60, maar sommigen vrezen dat die vooruitgang de jongste jaren is stilgevallen en op een aantal vlakken bedreigd is. De rellen in Ferguson vorige zomer, na het neerschieten van een zwarte man door de politie, deden het debat weer oplaaien over de ingebakken brutaliteit en racisme bij heel wat politiedepartementen. Heel wat scholen zijn al jaren opnieuw volledig zwart, nadat sommige wettelijke verplichtingen voor een raciale mix werden geschrapt. Al sinds het begin van deze eeuw zijn scholen meer gesegregeerd dan dertig jaar geleden.

Een tiental staten - voornamelijk zuidelijke staten zoals Georgia, Mississippi, Tennessee, Texas en Virginia - scherpten de voorbije jaren hun kieswetgeving aan, waardoor vooral zwarte kiezers het moeilijker krijgen om te gaan stemmen. Zeker toen het Hooggerechtshof in 2013 oordeelde dat staten niet langer hun kieswetgeving moeten laten beoordelen door de federale overheid, zijn er anno 2015 zelfs meer hindernissen dan tien jaar geleden. Bovendien hebben heel wat - door Republikeinen gedomineerde - staten hun kiesdistricten opgeknipt in hun voordeel. Steden met bijvoorbeeld veel zwarte stemmers worden gevoegd bij landelijke blanke gebieden, waardoor Republikeinen kunnen rekenen op een veilige meerderheid.

De klok volledig terugdraaien is het natuurlijk niet. Maar het lijkt alsof de Amerikaanse grondwet niet langer een waterdichte garantie biedt tegen inperking van kiesrechten. Ook positieve discriminatie, lange tijd aanvaard als een manier om het aantal Afro-Amerikanen aan universiteiten en op werkplekken op te krikken, ligt al een paar jaar onder vuur. Het Hooggerechtshof oordeelde precies een jaar geleden dat het terugschroeven van positieve discriminatie wel degelijk grondwettelijk is. Ook de groeiende kloof tussen rijk en arm gaapt net iets groter in het Zuiden. Een fel bediscussieerde studie van de universiteiten van Harvard en Berkely toonde in 2014 aan hoe sociale mobiliteit veruit het laagst is in de zuidelijke staten. Hoe groter het aandeel zwarten, hoe kleiner de kans op sociale mobiliteit. Net als in Europa zijn het vooral de zware industriejobs in de VS die verloren zijn gegaan in de crisis van de afgelopen jaren. Een groep waar verhoudingsgewijs meer Afro-Amerikanen werken.

Op zich zouden die evoluties niet zo problematisch zijn als er op heel wat plekken in het Zuiden geen subtiele segregatie blijft bestaan. In steden zoals Nashville worden zwarten nog altijd weggekeken als ze een blank restaurant binnenstappen. Ook als het gaat om muzieksmaak, sportbeleving en politieke voorkeur leven zwarten en blanken veel meer dan in het Noorden in afgescheiden werelden.

Barack Obama beseft als geen andere president voor hem hoe gevoelig het lot van zwarte Amerikanen blijft. In een interview eind vorig jaar weigerde hij toe te geven dat de raciale verhoudingen in de VS vandaag slechter waren dan een generatie geleden. Met één cruciaal zinnetje gaf hij aan hoe anders Amerika kijkt naar het probleem: "Zeker vanuit het perspectief van Afro-Amerikanen die al hun leven hiermee moet leven, is de kwestie niet plots rampzaliger geworden." Maar toch blijft de ruimte voor verbetering groot, anderhalve eeuw na een oorlog die een einde maakte aan de schandvlek van slavernij. Misschien te groot voor een land dat zich altijd beroept op equal opportunities for all.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234