Vrijdag 02/12/2022

De Nobelprijs, hebben we daar nog iets aan?

Deze week worden de Nobelprijzen uitgedeeld, naar jaarlijkse gewoonte een hoogmis voor bookmakers, en de winnaars wacht uiteraard eeuwige roem. Maar heeft een instelling die nog steeds handelt naar de principes van een man die in 1896 zijn laatste adem uitblies, nog wel de vinger aan de pols?

1. Zijn de prijzen nog van deze tijd?

Ralph Steinman zal de geschiedenis in gaan als een van de meeste illustere Nobelprijswinnaars uit de geschiedenis. Niet vanwege zijn prestaties, die hem in 2011 een onderscheiding in de categorie Geneeskunde opleverde. Wel omdat hij drie dagen voor de bekendmaking stierf. Het is exemplarisch: niet zelden worden wetenschappers of auteurs pas decennia na het vervolmaken van hun levenswerk geëerd. Het laat zich dus raden dat de Nobelprijzen dus niet bepaald een graadmeter zijn voor alles wat hip en happening is.

Nochtans was de opzet van de Zweedse industrieel Alfred Nobel net dat zijn prijzen de meest baanbrekende ontdekking of uitvinding van het afgelopen jaar zou belonen. Maar omdat het Nobelprijscomité de dingen graag checkt, dubbelcheckt en dan nog eens wacht tot er helemaal geen twijfel meer kan zijn, is de onderscheiding meer verworden tot een carrièreprijs. Vraag maar aan de Belg François Englert, die in 2013 de Nobelprijs voor Natuurkunde won. "Dat had evengoed in 1979 al gekund", zegt professor Jean-Marie Frère (ULB), die nog steeds nauw samenwerkt met Englert. "Het Nobelprijscomité heeft gewacht tot de effectieve ontdekking van het Brout-Englert-Higgs-deeltje in 2012, maar het achterliggende mechanisme, dat Englert en zijn collega Robert Brout decennia eerder al beschreven, was toen allang aangetoond."

Dat het te lang duurt vooraleer het Nobelprijscomité met een erkenning komt, wil Frère niet gezegd hebben. Het is wel de impliciete boodschap van Facebook-baas Mark Zuckerberg en Google-topman Sergej Brin, die met een aantal andere internetgrootheden de Breakthrough Prizes in Life Sciences in het leven riepen. Zij spelen wel zo kort op de bal als Alfred Nobel het ooit voorhad.

Dat neemt echter niet weg dat de Nobelprijs nog steeds bijzonder veel aanzien geniet. Zeker in veel wetenschappelijke domeinen blijft hij de allerhoogste onderscheiding.

2. Zijn het de juiste prijzen?

Op Economie na, dat pas in 1969 aan het lijstje werd toegevoegd, zijn de categorieën al 120 jaar dezelfde. Wie iets bereikt op het vlak van Natuurkunde, Chemie, Geneeskunde, Literatuur of de wereldvrede, maakt een kans. Een briljante wiskundige of buitengewoon begaafde taalwetenschapper, daarentegen, is er bij voorbaat aan voor de moeite.

Daar is ook een reden voor. Alfred Nobel had het naar verluidt niet zo begrepen op wiskundigen. Zijn uitgangspunt waren namelijk de disciplines "die het maatschappelijk belang op uitzonderlijke wijze zouden kunnen dienen". Die konden op dat moment ongetwijfeld al gecontesteerd worden, meer dan een eeuw later al helemaal. Lang niet alle baanbrekende onderzoeken en ontdekkingen van de afgelopen decennia kunnen gevat worden in een van de bovenstaande categorieën. Maar de kans dat er snel verandering in komt, is niet zo groot. Het Nobelprijscomité staat niet meteen bekend voor zijn gedurfde hervormingen.

3. Komen ze terecht bij de juiste personen?

Een discussie die niet zo maar in een, twee, drie beslecht is, zeker als het over de Nobelprijzen voor Economie, Vrede of Literatuur gaat. Wikipedia besteedt niet voor niets een pagina aan de vele controverses over winnaars. Denk maar aan de Nobelprijs voor de Vrede voor Barack Obama, toen hij nauwelijks negen maanden Amerikaans president was. Of Al Gore die dezelfde prijs ontving voor zijn inspanningen voor het klimaat. De Nobelprijs voor Literatuur krijgt dan weer de kritiek veel te eurocentrisch te zijn.

Voor de wetenschappen is het simpel, zegt Jean-Marie Frère: "Wie prijs krijgt, verdient hem. Maar heel veel mensen die hem verdienen, krijgen hem nooit." Veel heeft te maken met het maximum van drie winnaars per jaar. Vaak zijn nochtans veel meer wetenschappers los van elkaar op hetzelfde moment met een heel gelijkaardig onderzoek bezig, en dan maakt het Nobelprijscomité dus een keuze. Nog vaker gebeurt het dat belangrijke doorbraken nooit de erkenning krijgen, omdat simpelweg niet iedereen beloond kan worden. "Dat is een grote onrechtvaardigheid", zegt Frère, "maar die kun je niet vermijden."

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234