Zondag 17/01/2021

De nikkervrouw is de muilezel van de wereld

Leven en strijdvan een 'genie van het zuiden': Zora Neale Hurston. 'En ze keken naar God'

Annick Schreuder

Het foutieve geboortejaartal op haar grafsteen is niet het enige dubbelzinnige aan Zora Neale Hurston. Haar leven lang heeft deze zwarte Amerikaanse schrijfster met haar uitgesproken ideeën voor controverses gezorgd. Zij werd bejubeld en verguisd, werd op handen gedragen maar stierf berooid en alleen in een armenhuis ergens in Florida. Dankzij Alice Walker is ze niet helemaal in vergetelheid geraakt, al is het natuurlijk in de eerste plaats Hurston zelf die de eer toekomt. Algemeen wordt Their Eyes Were Watching God uit 1937 als haar beste boek beschouwd. Dat is onlangs opnieuw in het Nederlands verschenen als En ze keken naar God.

"Zora Hurston werd geboren in 1901, 1902 of 1903, dat hing er vanaf hoe ze zich voelde op het moment dat iemand er naar vroeg," zegt iemand uit haar naaste omgeving als Alice Walker op zoek gaat naar het graf van Hurston. Dat is nauwelijks te vinden, nooit bijgehouden en overwoekerd door onkruid als het is. Buurtbewoners hadden wat geld ingezameld om Hurston een laatste rustplaats te bezorgen, maar een grafsteen had er niet meer afgekund.

Eigenlijk werd Zora Neale Hurston in 1891 in het diepe zuiden van de Verenigde Staten geboren. Dat jaartal is alleen van belang om aan te tonen dat zij altijd met haar leeftijd sjoemelde, minimaal tien jaar. Haar afkomst, en de armoedige omstandigheden waarin zij opgroeide, heeft Hurston echter nooit verzwegen. In haar (overigens eveneens ambigue) autobiografie Sporen op een pad uit 1942 gaat zij er uitgebreid op in.

Door zich aan te sluiten bij een reizend theatergezelschap kan Hurston haar geboortedorp Eatonville al vroeg verlaten en met niet meer dan een goedkope jurk, een revolver en een dosis moed loopt ze als veertienjarige de deuren van steeds een ander stadje af om werk. Een blanke dame neemt haar in dienst en laat haar behalve werken ook schoolgaan. Zora verslindt alle boeken en kennis en trekt daarop naar New York, waar ze antropologie gaat studeren. Nadat ze haar graad heeft behaald trekt Zora weer zuidwaarts om de 'zwarte identiteit' in verschillende all-black communities te onderzoeken.

Ondertussen heeft Hurston al naam gemaakt in New York. Belezen, bereisd en met een geheel eigen kijk op de gebeurtenissen, presenteert zij zich in de jaren twintig als de schrijfster 'Zora, queen of the niggerati's' in Harlem. Zowel haar beste als haar slechtste jaren liggen dan nog in het verschiet. Voor Harlem, dat zich in die tijd ontpopt als centrum van een zwarte cultuurbeweging die de geschiedenis zal ingaan als de 'Harlem Renaissance', trouwens ook. Maar dat terzijde.

Zora verwerkt haar (antropologische) bevindingen in verhalen en romans om daarin 'haar volk' en zichzelf tot uitdrukking te laten komen. Deze verweving van folklore en fictie is nieuw, en hoewel niet onomstreden van groot belang voor de ontwikkeling van de Afro-Amerikaanse literatuur die met de Harlem Renaissance van de grond komt.

Haar (meer dan zeven) vette jaren beleeft Hurston in de jaren dertig en begin jaren veertig, een periode waarin ze schrijft, lesgeeft, wetenschappelijk onderzoek verricht en twee keer kort getrouwd is. Zij heeft al een aantal succesvolle publicaties op haar naam staan als in 1937 Their Eyes Were Watching God verschijnt. Het maakt (later) niet alleen op de jonge Alice Walker een verpletterende indruk. Het arme zwarte plattelandsmeisje dat is uitgegroeid tot een geletterd en gevierd schrijfster die in het wereldse New York, te midden van toonaangevende (veelal mannelijke) auteurs, gerespecteerd wordt, is voor velen een lichtend voorbeeld.

In deze semi-autobiografische roman schittert de kleurlinge Janie Crawford-Woods, die al meteen in de openingsscène haar kracht demonstreert als zij heupwiegend, fier en uitdagend traag, de blikken en roddels van buren trotserend, terugkeert in het dorp dat zij anderhalf jaar eerder aan de arm van een vermeende charlatan de rug had toegekeerd. Janie is de veertig al gepasseerd, maar is nog altijd een mooie, sterke vrouw. De vrouw bovendien van wijlen burgemeester Joe Starcks, die twintig jaar lang zijn beste krachten aan het plaatsje had gegeven.

Voordat Janie en Joe het dorp tot meer dan een verzameling hutjes aan een stoffig zandpad hadden gemaakt, was Janie, amper zestien jaar oud, getrouwd geweest met een oudere boer. Haar grootmoeder, Nanny, had daar op aangestuurd. Zelf stamde zij nog uit de tijd van de slavernij en ze zag in geld en bescherming van blanken de ultieme redding van de zwarten, al komen de vrouwen er het bekaaidst af: "De nikkervrouw is de muilezel van de wereld," zegt de oude vrouw tegen Janie. "En ik heb God op mijn blote knieën gesmeekt dat het voor jou anders moge wezen."

Janie denkt daar anders over, of beter, voelt dat zij haar ziel aan het verliezen is bij de boer en zij laat zich inpalmen door de jonge Joe Starcks die op een dag voorbijkomt. Ze trouwen en vestigen zich in een nog naamloos, zwart dorp dat later, niet toevallig, Eatonville zal heten.

Joe Starcks is ogenschijnlijk een krachtige persoonlijkheid. Hij bouwt Eatonville van de grond af op. Als zijn echtgenote geniet Janie aanzien en respect, maar opnieuw is zij niet gelukkig. De enige winkel, die Janie onder nauwlettend toezicht van Joe drijft, vormt het hart van het dorp. Niet zozeer vanwege de koopwaar als wel door de veranda, waar de dorpelingen iedere avond bijeenkomen om elkaar verhalen te vertellen. Joe verbiedt Janie daar deelgenoot van te zijn, terwijl zij zichzelf in deze "leugens", deze zwarte volksverhalen die "ter plekke gemaakt en gebruikt werden", zo herkent. Toch blijft Janie meer dan twintig jaar lang trouw aan Joe's zijde staan, haar ziel meer en meer verloochenend. De verwijdering tussen hen is echter uiteindelijk zo groot dat zij op zijn sterfbed losbarst: "Ik liep weg om met jou een mooi leven te beginnen. Maar jij was niet tevreden met mij zoals ik was. O nee! Mijn hoofd moest leeg geperst en uitgeruimd worden zodat jouw hoofd er in kon komen wonen."

Na zijn overlijden drijft Janie de winkel nog een tijdje voort, maar volgt uiteindelijk haar hart als zij in de uit het niets opgedoken zwerver, gokker en tien jaar jongere neger Tea-Cake haar grote liefde herkent. Janie verlaat het dorp aan zijn zijde, hoofdschuddend uitgeleide gedaan door alle bewoners. Hun geluk zal echter niet lang duren. Na anderhalf jaar sterft Tea-Cake onder dramatische omstandigheden en daarop keert Janie terug naar Eatonville, bedroefd, maar gesterkt en trotser dan ooit.

Het mag duidelijk zijn dat de roman op verschillende niveaus te lezen is. Als liefdesgeschiedenis, als feministische stellingname, als uiting van zwarte emancipatie. En in elk opzicht is En ze keken naar God aan te bevelen.

Maar voor Hurston zijn de hoogtijdagen geteld. Naarmate zij ouder wordt profileert Zora Hurston zich publiekelijk steeds meer als individu en steeds minder als zwarte Amerikaanse schrijfster. Haar standpunt inzake de rassenpolitiek en de segregatiewetten, in de jaren veertig en vijftig zeer actueel, plaatsen haar boeken in een ander daglicht. Collega-auteurs verwijten haar onechtheid omdat zij zich voordoet als iemand die toevallig zwart is. Daarmee ontkracht ze haar eigen werk, waarin de identiteit en de folklore van de zwarte gemeenschap en het zuidelijk zwarte idioom (dat in de vertaling niet echt tot zijn recht komt) juist zo verbluffend verweven waren met haar fictie.

Zora Hurstons roem en ideeën keren zich tegen haar. De laatste (meer dan zeven) jaren voor haar dood zijn mager. Ze leeft bijna als een kluizenaarster, teruggetrokken en de kost verdienend als werkster, tot ze in 1960 aan een hartaanval overlijdt.

Maar Alice Walker is haar grote voorbeeld niet vergeten. Zij vindt het graf uiteindelijk en eert Hurston met een epitaaf, nu voor iedereen goed zichtbaar:

ZORA NEALE HURSTON, 'EEN GENIE VAN HET ZUIDEN', SCHRIJFSTER FOLKLORISTE EN ANTROPOLOGE, 1901 - 1960.

Zora Neale Hurston (uit het Engels vertaald door Lieke Frese), En ze keken naar God, De Geus/EPO, Breda/Antwerpen, 207 p., frank. Eerder verschenen als Janie, haar buren en God,

(Foto Estate Carl Van Vechten)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234