Maandag 21/06/2021

De Nieuwe Wereld in duizend en enige woorden

11september 2001: de woede van de enkeling, de wraak van een natie, de angst van de wereld. Hoewel het plot van Bin Laden de bedding van de wereldpolitiek opnieuw verlegde naar de flanken van de Hindu Kush, het onontkoombaar worstelperk van Eurazië, blijft het decennium na de terreuraanslagen niet meer dan dat: een knik in de niet aflatende stroom van angst en woede waarop mooipraters, oproerkraaiers, ijzervreters en huisvaders zich laten meedrijven. Of zij nu breed meandert of schuimspattend naar beneden stort, die stroom zal zich kracht blijven putten uit de verschillen tussen macht en onmacht langsheen economische, politieke en culturele breuklijnen.

Gedragingen van staten worden gestuwd door afgunst en angst, eerder dan door vriendschap en hoop. Zij mobiliseren de massa's, legitimeren de volksmenners en handhaven zich door de instabiliteit die zij zelf hebben gecreëerd. Misschien bladert u op dit punt liever door naar de cultuurbladzijden verderop in deze krant, of verlangt u zaterdag opnieuw te vertoeven in de zonnige wereld van de weekendbijlagen. Het bestuderen van de wereldpolitiek is inderdaad geen vrolijke bezigheid. Het ziet er ook niet naar uit dat dit spoedig zal veranderen. De Amerikanen mogen dan wel plannen maken om weg te trekken uit Afghanistan, de topografie van de woede zou het komende decennium wel eens even grillig kunnen zijn als dat onherbergzame geopolitieke kruispunt tussen West en Oost.

Steden vs. autocraten

Spanningen bouwen zich op in de steden, waar het schrikbewind van alleenheersers steeds minder in staat blijkt om de frustratie en woede van de uitdijende massa stadsbewoners de kop in te drukken. De omwentelingen in Belgrado, Kiev, Bisjkek, Beiroet, Teheran, Tunis, Cairo, Tripoli en Damascus waren in de eerste plaats stedenrevoluties tegen regimes die tegelijk teerden op feodaal heerschap als op de lucratieve globalisering. Revoluties slaagden, andere doofden uit... of bleven uit. Denken we maar aan de Chinese megapolissen, waar een steeds groter aantal burgers zich niet langer kan vinden in onwettige onteigeningen, geldverslindende infrastructuurprojecten, of de willekeur van plaatselijke partijbonzen. Hoewel de geest van het Tahrirplein wordt gezien als een nieuwe democratische trend, valt ook af te wachten of de golf van stedenrevoluties zich deze keer wel fixeert in meer rechtvaardige politieke en economische structuren. In Kiev en Bisjkek ging het quasi terug naar af. De transitie in Caïro en Tripoli blijft onzeker.Paupers vs. paupers

Frustratie en woede gedijen evenzeer in economische ongelijkheid als in politieke onderdrukking. Wereldwijd zien we een nieuwe versmalling van de welvaart. In agrarische samenlevingen neemt de beschikbare vruchtbare grond per inwoner razendsnel af. In India, aan het begin van een nieuwe bevolkingsexpansie, is dat slechts 200 vierkante meter. In industrialiserende samenlevingen hebben steeds efficiëntere fabrieken minder blauweboordwerkers nodig om dezelfde productie te genereren. In China is er thans dubbel zoveel productie nodig om hetzelfde aantal mensen tewerk te stellen als in 2001. Hetzelfde geldt voor de witteboordwerkers in de diensteneconomieën, waarbij computers reken- en organisatiewerk overnemen. Op zich komt de economische groei daardoor niet in het gedrang. Er zal echter een steeds grotere kloof ontstaan tussen zij die van hun arbeid leven en zij die dankzij grote schaalvoordelen nog winst weten te puren uit de productieve economie, ofwel door toegang tot grote kapitaalreserves furore maken op de financiële markten.

Het gevolg daarvan is een steeds hardere concurrentieslag om relatief schaarse economische kansen, met de statussymbolen van de onbereikbare toplaag als ultieme consumptiefetisjen. De wedijver om welvaart zal zich in eerste instantie afspelen binnen de landsgrenzen en leiden tot nieuwe instabiliteit. De Indiase miljoenenstad Mumbai is een eerste alarmerende voorbeeld. Door enorme plattelandsvlucht en het uitblijven van banen in de industrie raken eindeloze sloppenwijken steeds meer in de greep van georganiseerde misdaad en extremisme. Nigeria biedt een soortgelijk model, maar hier blijven economische spanningen zich opbouwen langsheen het etnisch-religieuze breukvlak dat het land letterlijk in twee deelt. Of wat te denken van het Congomodel, waarbij de natuurlijke rijkdommen in één uithoek van het land grotendeels worden geëxploiteerd door een kleine elite in de andere uithoek. Of nog: de Europese welvaartstaat. Nu het uitbreiden van de overheidssector niet meer mogelijk is door de kredietcrisis, vliegen steden en regio's binnen de lidstaten elkaar in de haren om wat rest te verdelen. Of, ten slotte, het Amerikaanse model waar werklozen en zieken zonder enig vangnet naar de afgrond van de samenleving tuimelen. Een betere voedingsbodem voor aversie kan men zich niet voorstellen. En terwijl de meerderheid van immobiele paupers zichzelf verder in de vernieling laat rijden door een nieuwe schare roekeloze populisten, ontkoppelt de kleine minderheid gefortuneerde kosmopolieten zich van die realiteit, hoppend van het ene vijfsterrenresort naar het andere, duchtig speculerend op de grillen van de ratingbureaus.

Hoe groter de binnenlandse onvrede, hoe meer minstens een deel van de wankelende politieke klasse zal trachten te voorkomen dat andere staten terrein winnen en dus meer gebrand zullen zijn op internationale machtsverhoudingen. Of het nu gaat om de donkerrode communisten in Peking, de Tea Party in de Verenigde Staten, de Ware Finnen: nationalisme doet opnieuw haar intrede als een krachtig instrument voor politieke mobilisatie. Het primaat van de internationale samenwerking, een uitvloeisel van de grote oorlogen en nadien zorgvuldig gecultiveerd door het Westen, maakt plaats voor atomisering, muntoorlogen, sluiks protectionisme en militarisering. Met de belabberde economische vooruitzichten en de maatschappelijke spanningen in alle uithoeken van de wereld, zie ik weinig aanwijzingen dat dit slechts een tijdelijk verschijnsel betreft.

Integendeel, nu de Amerikaanse suprematie sneller dan ooit verdampt, krijgen de andere hoofdrolspelers vrij spel in de strijd om de invloed. Nu China zich manifest op kop van dat peloton positioneert, is een gevaarlijke kettingreactie op gang gekomen waarbij de achterdocht ten opzichte van de toenemende macht van de Volksrepubliek en de zure reacties van Peking op dat wantrouwen, samenwerking bemoeilijkt, wat op zijn beurt de aversie verder doet toenemen. Op regionaal niveau ziet men gelijkaardige afgunst en vrees opborrelen ten opzichte van andere protagonisten zoals India, Brazilië, Zuid-Afrika en Duitsland. Hoe meer het huidige machtsevenwicht verstoord wordt, hoe hardnekkiger afgunst zich zal manifesteren en het roekeloze unilateralisme van de Verenigde Staten verdrongen wordt door roekeloos unilateralisme van een groter aantal staten.

Rancune

Na de aanslagen van 11 september had de wereld plotsklaps een gezamenlijke duivel, waartegen staten konden fulmineren. Een bliksemafleider voor wat elders scheef liep. Terrorisme zal blijven bestaan, vooral gefragmenteerd binnen de landsgrenzen, maar tien jaar later neemt de internationale topografie van afgunst en angst weer haar vertrouwde vorm aan, piekt de rancune tussen de marmeren paleizen en het plebs, gapen socio-economische spanningsvelden als ravijnen en toont de staatkundige kaart zich niet minder verraderlijk als het Tora Boragebergte met haar spelonken en kliffen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234