Zondag 11/04/2021

De nieuwe chic van de piano der armen

De accordeon is aan een spectaculaire heropleving toe. Zo staat het instrument centraal op het tweede Airbagfestival, dat net in Brugge is begonnen. Uit statistieken blijkt ook dat steeds meer leerlingen uit het deeltijds muziekonderwijs voor de 'trekzak' kiezen. Met prominente accordeonisten als Wim Opbrouck en Jan De Smet gingen we op zoek naar een verklaring. 'Het is zowat het compleetste instrument dat ik ken. Je kunt er alle muziekgenres op spelen.'

DOOR DIRK STEENHAUT

Het overdonderende succes van het eerste accordeonfestival, dat twee jaar geleden de Brugse binnenstad op stelten zette, gaf het al aan: de blaasbalg met de knoppen en kleppen is hipper dan ooit. Het instrument, dat oorspronkelijk werd geassocieerd met boerenleut en volks amusement, heeft inmiddels zijn weg gevonden naar de podia van theaterzalen en kunstencentra. Die stilistische verbreding is het publiek niet ontgaan: de accordeon is het bal populaire ontgroeid en wordt meer en meer als een volwaardig én veelzijdig muziekwerktuig beschouwd. Trekken en duwen is niet langer passé, velen vinden het juist cool en sensueel.

"Onze accordeonworkshops zitten inderdaad meteen vol", bevestigt Peter Van Rompaey, programmator van Muziekpublique, een Brusselse vzw die traditionele muziek en dans in zijn breedst mogelijke zin promoot. "De trekharmonica is al een jaar of drie ongemeen populair. Je ziet ze tegenwoordig overal opduiken, tot in het circus toe. Hoe dat komt? Wel, het is natuurlijk een compact instrument: je kunt het makkelijk overal mee naartoe nemen. En in deze tijd van voorgeprogrammeerde elektronische muziek verlangen mensen meer dan ooit naar het puur lichamelijke van het muziekmaken."

"Die nostalgische hang naar authenticiteit voel je ook op andere terreinen in onze samenleving, bijvoorbeeld bij winkels die weer ouderwetse producten uit grootmoeders tijd verkopen. De accordeon is een tijdje geassocieerd geweest met lachwekkende hoempatoestanden, maar van dat oubollige imago is het instrument inmiddels verlost. Er staan steeds meer muzikanten op die er ook complexe, experimentele muziek mee maken."

Van Rompaey doelt ongetwijfeld op figuren als David Thomas van Pere Ubu, de Russische improjazzmuzikante Evelyn Petrova of 'de Jimi Hendrix van de accordeon', Kimmo Pohjonen. Dat Finse enfant terrible bestaat het zelfs de klanken van zijn instrument door allerlei elektronische effectapparatuur te jagen. Maar ook bij rockacts als Arno, The Arcade Fire, Sixteen Horsepower of in de kamermuziek van Die Anarchistische Abendunterhaltung staat/stond de muzikale airbag vaak centraal in het geluidsbeeld.

De revival van de accordeon komt natuurlijk niet zomaar uit de lucht vallen. Door de populariteit van roots- en wereldmuziekfestivals ontstond een hernieuwde aandacht voor regionale genres waarin de 'trekzak' het belangrijkste instrument vormt.

Zo is er bijvoorbeeld de tex-mex, dansmuziek uit de grensstreek tussen Texas en Mexico, met knopaccordeonist Flaco Jimenez als voornaamste ambassadeur; de cajun en zijn zwarte variant, de zydeco, uit Louisiana, met grote namen als Zachary Richard, Clifton Chenier, Buckwheat Zydeco en Boozoo Chavis; de Mexicaanse música norteña; de Braziliaanse forró of de hitsige Balkanfolk, die dankzij de Bosnische cineast Emir Kusturica en filmcomponist Goran Bregovic inmiddels tot het collectieve bewustzijn is doorgedrongen. En dan heb je nog de Argentijnse tango, waarin de bandoneon, een Latijns-Amerikaans broertje van de accordeon, het mooie weer maakt en die, dankzij het succes van Gotan Project, momenteel in dancekringen bijzonder geliefd is.

Ook in Vlaanderen, waar volkse accordeonisten als Willy Lustenhouwer en Roger Danneels ooit de cafébezoekers aan het dansen brachten, is de heropleving een feit. Onder de bezielende leiding van Piet Maris is er sinds kort zelfs weer een heuse accordeonfanfare opgestaan. De Nouvelle Harmonie Bruxelloise d'Accordéons, vandaag te zien op Airbag, speelt behalve walsen en bourrees ook springerige skadeuntjes.

Maar wat bezielt al die trekharmonicanen nu eigenlijk? We vroegen het aan Ronny Verbiest, die op het podium soms Roland of Koen De Cauter ter zijde staat, Jan De Smet van De Nieuwe Snaar en Wim Opbrouck van De Dolfijntjes.

Ronny Verbiest: "Mijn ouders hadden vroeger een café en vader speelde er, begeleid door een drummer, verschillende keren per week accordeon. Als kind maakte dat indruk op mij: dat geluid, de fysieke strijd met dat instrument, die blaasbalg die als een boek open en dicht ging. Maar ik was ook aangetrokken door de vormelijke esthetiek van het instrument. De meeste accordeons waren mooi versierd, met kleuren en beeldjes. Een beetje kitscherig, ja. Maar dat mag wel van mij."

Jan De Smet: "Vroeger, op de lagere school, hadden we een schoolorkest dat uit louter melodica's bestond. Verschrikkelijk. Maar vader had thuis een trekharmonica en ik had al gauw in de gaten dat de vingerzettingen dezelfde waren als bij een melodica. Zo werd ik op mijn elfde een van de twee accordeonisten tussen vijftig melodicaspelers.

"Tijdens mijn puberteit schakelde ik over op gitaar, in de hoop zo makkelijker meisjes te kunnen versieren, maar dat wilde niet zo best lukken. Dus pikte ik tijdens de eerste Europese folkboom in de jaren zeventig mijn accordeon weer op en nam ik, zonder dat de man het zelf wist, lessen bij Bernard Van Lent, accordeonist bij Wannes van de Velde. Tijdens optredens ging ik vlak voor hem zitten, zodat ik goed op zijn linkerhand kon letten.

"Een accordeon is eigenlijk een orkest op zich: met je linkerhand kun je baslijnen en akkoorden spelen, met je rechter de melodie. Eigenlijk is het een van de compleetste instrumenten die ik ken: wie een beetje inventief is, kan er alle mogelijke genres op spelen, van klassiek tot atonale jazz. Zelf ben ik allerminst een virtuoos. Ik ben een liedjesman, dus gebruik ik mijn accordeon vooral om mezelf te begeleiden als ik zing. Een nadeel is wel dat je, in tegenstelling tot bij een piano of gitaar, geen mooie nagalm hebt. Zodra je de toetsen loslaat, is de klank weg."

Wim Opbrouck: "Ik heb piano gestudeerd, maar op een bepaald moment kreeg ik behoefte aan een instrument dat ik kon meenemen op reis of waarmee ik in de tuin kon gaan zitten. Ik zing graag, dus voor mij is de accordeon eigenlijk een ersatzgitaar. Zeker bij De Dolfijntjes, waar ik ze aansluit op een gitaarversterker, zodat ik Keith Richardsriffs kan spelen. Mijn grootste kick? Overstuurde klanken creëren, à la Jimi Hendrix."

Is een accordeon een moeilijk instrument om te bespelen? "Technisch zit het allemaal zeer logisch in elkaar", vindt Verbiest. "Het moeilijkste is een goed gebruik van de blaasbalg: het instrument doen ademen en vloeiende zinnen laten vormen. Maar ik worstel wel met het instrument. Ik word dra vijftig en het wordt steeds zwaarder om rechtop te blijven staan, met dat bewegende klavier dat nooit echt aan je lichaam vastzit."

Opbrouck: "Het evenwicht vinden tussen je linker- en rechterhand en al dat trekken en duwen vind ik nogal ingewikkeld. Maar ach, ik wil toch vooral dansen, show verkopen en lawaai maken. Ik heb een heel goedkoop instrument, made in Taiwan, dat destijds slechts 5.000 frank kostte. Het heeft een pure, agressieve klank die dwars door alles heen snijdt."

Als zijn invloeden ter sprake komen, denkt Ronny Verbiest vooral aan jazzsaxofonist Etienne Verschueren die, zo blijkt, ook een fantastische accordeonist was. "Tot mijn veertiende kende ik enkel Franse musette, maar op een dag hoorde ik in Amsterdam een zekere Johnny Meyer, die bebop en composities van Thelonious Monk op zijn accordeon speelde. Dat was een keerpunt: een nieuwe wereld ging voor mij open."

Opbrouck: "Toen ik ooit in de Beursschouwburg Attwenger, een Oostenrijkse versie van 't Hof van Commerce met een polka-accordeonist, aan het werk zag, was ik er meteen ondersteboven van. Maar ook Guy Klucevsek en Kimmo Pohjonen zijn enorm bedreven."

De Smet: "Ik kom altijd weer bij Van Lent uit, de enige virtuoos die destijds een klavieraccordeon in plaats van een knopaccordeon bespeelde. Als autodidact ben ik technisch niet zo begaafd, maar Vlaanderen heeft met Gwen Cresens, Ad Cominotto, Ronny Verbiest, de broers Meulders en, op klassiek vlak, Ludo Mariën, echt wel wereldniveau in huis."

Hebben de heren een verklaring voor de huidige accordeonrevival? "In de jaren vijftig speelde ik met mijn vader op kermissen en trouwerijen", zegt Verbiest. "Toen kwamen de discobars en de beatbands en werd de trekharmonica verdrongen door gitaren en synths. Maar dankzij hits als 'I've Seen That Face Before' van Grace Jones, de 'Lambada' en een project als Paris Musette werd het instrument herontdekt. Dat je het vandaag aan Belgische conservatoria kunt studeren, helpt natuurlijk ook."

Opbrouck: "Vroeger waren bij weldenkende muziekliefhebbers bepaalde genres per definitie 'verbrand', maar vandaag blijkt nagenoeg alles weer te kunnen. En uit het succes van de boombals valt af te leiden dat mensen weer akoestische instrumenten willen horen. De accordeon is er slechts één van."

De Smet: "Er wordt nu veel minder sectair gedacht dan tien jaar geleden. En bij muziek die met liefde en waardigheid wordt gespeeld, maakt het niet uit welk instrument je gebruikt."

Het Airbagfestival loopt op diverse locaties in Brugge tot 21 mei, www.airbagfestival.be

Ronny Verbiest:

'Dat geluid, de fysieke strijd met dat instrument, die blaasbalg die als een boek open en dicht gaat. En dan die kleuren en afbeeldingen. Een beetje kitscherig, ja. Maar dat mag wel van mij'

Wim Opbrouck:

'Voor mij is de trekzak eigenlijk een ersatzgitaar. Zeker bij De Dolfijntjes, waar ik hem aansluit op een gitaarversterker om Keith Richardsriffs te kunnen spelen'

Jan De Smet:

'Het is een orkest op zich, een van de compleetste instrumenten die ik ken. Wie een beetje inventief is, kan er alle mogelijke genres op spelen'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234