Dinsdag 19/11/2019

De nietigheid die 'opgetalloord' wordt

'Feest van het begin' heet de derde roman van Joke van Leeuwen. Opnieuw tintelen haar taalspel en het averechts kijken naar mensen en dingen.

"Ze is een misverstand, een misverstand op twee benen", zegt Catho. Alle personages van de roman Feest van het begin zijn soortementen 'misluksels' die tegen beter weten in blijven hopen en proberen. Catho is een vondelinge die denkt dat ze uit de hemel is komen vallen. Het busseltje groeit op in een nonnenhospice, "omzoomd door hun kappen leken hun gezichten op sprekende eieren". Vooral in het strafkamertje leert ze overleven. Een nieuwsgierig kind. Een averechts meisje ook, zoals de meeste figuren uit de roman, "die leven als een schaap: eten, drinken en af en toe blaten". Catho gaat letterlijk omgekeerd - op haar handen - staan om de wereld ondersteboven te bekijken en onderwijl een 'Misereatur' af te dreunen.

Berthe - met een adellijke 'petit d' aan haar achternaam - hoopt in het klooster antwoorden op haar vragen naar waarheid te vinden. De balorige Catho wil ze de hand reiken om toch iets van dat leven van een 'kind van verloren ouders' te maken. Elke dag geeft ze privéles aan Catho en er groeit een warme band tussen de 'edelvrouw' en de verschoppelinge.

Ook Gustave hoopt op meer. Zijn schilderijen moeten de academische konterfeitsels in het salonsysteem van 'ons-kent-ons' overstijgen. Een hoger kunstdoel hoopt ook Tobias te bereiken. De pianofortebouwer komt uit den vreemde en vestigde zich in Parijs om een magistraal instrument te ontwerpen. Geld en tijd zijn echter nodig. Daarom leent hij zijn technisch vernuft voor het perfectioneren van een toestel waarvan hij walgt. Een toestel dat bedacht werd om 'humanere' doodvonnissen uit te voeren. Het is bovenal een vriendendienst aan Charles.

Charles die hoopt met dat toestel het vak voor zijn zoon minder afstotend te maken. Want Charles is een beul, een beroep van vader op zoon. Willens nillens. Charles, een romanpersonage gebaseerd op de historische beul Charles-Henry Sanson, was liever geneesheer geworden maar werd verplicht in zijn vaders voetsporen te stappen. Zoals zijn zoon in de zijne. Zijn zoon die Charles zag kotsen bij de eerste terechtstelling en daarvoor een toestel wil dat de klus voor hen minder weerzinwekkend en voor de veroordeelden menselijker zou maken. Toen werd er écht gedacht dat het kaptoestel een menslievende daad inhield. Want er is werk aan de winkel... De roman Feest van het begin speelt zich af in de beginperiode van de Franse Revolutie, 'het eerste jaar van de nieuwe vrijheid'.

Nergens wapperen de gekende slogans van de revolutie en toch sluimeren 'Vrijheid, Gelijkheid en Broederlijkheid' in dit fictieve verhaal. Een van de thema's van de roman is vriendschap en wat daarvoor over hebben. Het gaat om de vrijheid om het eigen lot in handen te nemen, om tegen beter weten in te blijven hopen. Altijd weer opnieuw een nieuw 'begin'. En dan is er jolijt van het Feest.

En de 'egaliteit' van mensen in al hun nietigheid: zelfs de koning-slotenmaker die in zijn kasteel buiten de hoofdstad woont en zijn buitenlandse vrouw. Ook zij zijn nietige mensjes die opgedoft en 'opgetalloord' worden.

De proloog van de roman beschrijft hoe in de gutsende regen een massa volksmensen uit Parijs naar Versailles trekt om de 'eerste burger' te dwingen onder 'zijn' mensen te leven. Die optocht van 'les poissardes' (viswijven) is een historisch feit. Joke van Leeuwen studeerde onder meer geschiedenis aan de VUB. Dit is geen historisch boek, maar de feiten en zelfs de taal kloppen. Ook al speelt veel zich in een schemerzone van 'ginds en toen' af en wordt de lezer in het ongewisse gelaten en dingen rakelings met 'nieuwe woorden' benoemd. Die bevreemdende sfeerschepping staat haaks op een hap-snapboek. Als 'slow food' bestaat, dan is dit 'slow literature'. Woorden en zinnen die geproefd moeten worden: 'zijn adem wolkte van de kou'. Het lijkt eenvoudig maar het is lang niet eenduidig. Onderhuids tast Joke van Leeuwen voortdurend naar een pregnante manier om dingen in één zin te zeggen. Die taalgevoeligheid en haar talent om visueel te schrijven leverden haar in het verleden een rist prijzen en het Antwerps Stadsdichterschap op. Maar het sterkste bij Joke van Leeuwen is de verrassende manier waarop ze haarscherp een maatschappelijke situatie fileert. Zoals ze als performer ook krakkemikkige (wan)toestanden sierlijk weet te (door)prikken: "beledigingen die de argumenten zijn van wie ongelijk heeft." Een feest: fijnmazig, weemoedig en toch een sprankel hoop.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234