Zondag 13/06/2021

'De NAVO-houding is altijd geheimhouding'

Zes jaar al probeert Saskia J. Stuiveling, de president van de Nederlandse Algemene Rekenkamer, vat te krijgen op de miljarden die in de NAVO omgaan. Daarom opende ze een site met alle info over de uitgaven van het militair bondgenootschap.

Zes jaar hameren op de deur van de NAVO, het militaire bondgenootschap gebunkerd in Brussel, heeft Stuiveling niets wijzer gemaakt. Vandaag gooit ze het over een andere boeg en ze hoopt dat haar 27 collega's haar zullen volgen. De Nederlandse Rekenkamer, dat controleert of de regering geld uitgeeft zoals het de bedoeling was, opent een website waarop alles staat wat nu bekend is over NAVO-geld.

Die openheid moet de parlementen van de NAVO-landen wakker schudden. Ze moeten eigenlijk schrikken, want oneindig veel is niet bekend.

Om hoeveel geld gaat het?

Stuiveling: "Dat weten we niet zeker. Want dat is niet transparant. De NAVO wordt gefinancierd via drie geldstromen. Er is één geldstroom voor missies - zoals de NAVO-missie in Afghanistan - en één voor speciale uitgaven die door een aantal van de 28 NAVO-leden worden gedaan, zoals de NH-90-helikopter en de Eurofighter. Over die twee geldstromen weten we niets.

"Over een derde geldstroom, bestemd voor de 'organisatiepoot' van de NAVO, waar alle 28 leden aan bijdragen, weten we grofweg enkele totaalbedragen, maar niet hoe die zijn opgebouwd. We beginnen nu bij die organisatiepoot van ruim 2,4 miljard euro. Aan het ontginnen van die andere twee geldstromen komen we nog lang niet toe."

Hebt u een vermoeden om hoeveel geld het bij die twee gaat?

"Nee, en ook niet hoe die geldstromen zich tot elkaar verhouden. Daar speelt bijvoorbeeld mee dat NAVO-missies deels in natura gaan. Missies worden niet eerst gefinancierd en dan samengesteld. Missies worden samengesteld - punt. De bijdrage van landen aan missies gebeurt vrijwel nooit in geld, maar voornamelijk in manschappen, in materieel."

Ruim 1.000 miljard dollar geven de 28 NAVO-leden uit aan defensie. Bijna drie kwart daarvan is van de VS. Dragen de VS dan ook drie kwart bij aan de NAVO?

"Wat we kennen is de bijdrage van alle leden aan de uitgaven voor de organisatiepoot van de NAVO. De VS nemen daarvan 22 procent voor hun rekening. Maar of dat percentage ook maar iets zegt over de bijdrage van de VS aan de rest van de NAVO-uitgaven, dat weten we dus niet."

Ook niet of die uitgaven niet wat minder zouden kunnen?

"Nee, misschien verspillen ze wel heel veel, of komt de NAVO heel veel te kort. We hebben geen idee. Het zou ook allemaal buitengewoon efficiënt kunnen zijn."

De NAVO bouwt nu in Brussel een enorm nieuw hoofdkantoor voor 1 miljard euro. De rekening gaat volgens Der Spiegel nog een kwart hoger uitvallen. Is dat een voorbeeld voor hoe het er in de NAVO aan toegaat?

"Wij hebben er geen zicht op. De NAVO heeft besloten dat de Belgische rekenkamer erop toe mag zien. Hopelijk wordt hun rapport openbaar, dan kunnen we het op onze site zetten."

Nu staan op die Engelstalige site vooral icoontjes van gesloten slotjes, met daarachter: 'undisclosed' of 'niet openbaar', voor niemand. Dat wil niet zeggen 'geheim', legt Stuiveling uit. "We weten niet waarom iets niet openbaar is, want de argumenten daarvoor zijn ook 'undisclosed'. Misschien kan de interne rekenkamer van de NAVO, IBAN, er wel bij, maar dat weten we niet. Ook dat is niet openbaar."

Hoe doorbreekt u dat?

"Als er 'undisclosed' staat achter een uitgave waaraan ook Nederland bijdraagt, dan kunnen wij als Rekenkamer aan het Nederlands ministerie van Defensie vragen: wat zijn de argumenten voor dat 'niet openbaar'-label en kan het niet openbaar worden? Want dat gaat om Nederlands belastinggeld."

En zo moeten de andere 27 rekenkamers het ook doen?

"Ja. We beginnen nu met die website, gesteund door de Nederlanders in de NAVO-Assemblee, waarin parlementariërs van alle NAVO-landen zitten. Die komt in het najaar in Den Haag bij elkaar. Daar gaan we zeggen: parlementen, dit kunt u weten over de NAVO als u openbare informatie gestructureerd verzamelt. Totdat we uitkomen bij goede argumenten waarom we iets niet mogen zien. Daar leggen we ons meteen bij neer. Maar niet bij de algemene defensiegeheimen-deken die er nu over ligt."

Kunnen er ook goede redenen zijn om de financiën geheim te houden? Militaire operaties zijn nou eenmaal niet altijd gebaat bij openheid.

"Als een lidstaat het daarmee eens is: prima. Wij leggen ons neer bij de politieke keuze. Wel is het zo dat de trend gaat in de richting van open data. In Amerika is nu een wet aangenomen die zegt dat alle ministeries - inclusief van Defensie - alles wat ze weten, binnen vier jaar openbaar moeten maken, tenzij privacy, bedrijfsvertrouwelijke gegevens of staatsgeheim dat beletten. Dat vormt voor ons, waar we nu met de NAVO mee bezig zijn, een geweldige steun in de rug."

U pleit voor openheid, maar werkt dat de bureaucratie niet enorm in de hand? Vermindert transparantie de slagkracht van de NAVO?

"Ik kan me niet voorstellen dat meer openheid de slagkracht in de weg zit. Ik heb het dan niet over openheid over uitgaven voor militaire missies, maar voor de organisatiepoot. Iedereen steunt onze inspanningen om daarover openheid te krijgen."

Krijgt u tegenwerking?

"Ik kan me niet voorstellen dat iemand ertegen is om zich publiekelijk te verantwoorden voor zaken die niets met defensiegeheimen te maken hebben. Uit ervaring weten wij dat transparantie het draagvlak vergroot. De matige transparantie nu lijkt mij dus niet goed voor het draagvlak voor de NAVO bij de belastingbetaler. Maar ik ga daar niet over."

Waar zit hem die afkeer van openheid in?

"Dat weet ik niet, maar ik denk: cultuur. Als je kerntaak geheimhouding vraagt, dan is je houding: geheimhouding. Daar heb ik wel begrip voor."

Wat hoopt u te bereiken met uw inspanningen?

"Dat op onze site alleen nog 'undisclosed' achter een uitgavenpost staat als daar goede en elke vier jaar getoetste redenen voor zijn. Redenen waar de politiek zich over heeft uitgesproken.

"Twaalf jaar geleden hebben we iets vergelijkbaars gedaan omdat we de geldstromen van de EU wilden snappen. Nu zijn die duidelijk, maar daar hebben we wel tien jaar lang aan gewerkt."

Peperduur NAVO-hoofdkwartier nog duurder

Het nieuwe hoofdkwartier van de NAVO in Brussel dat nu in aanbouw is, wordt nog veel duurder dan de geraamde één miljard euro en wordt later opgeleverd dan voorzien, zo bleek in januari uit vertrouwelijke NAVO-documenten in handen van Der Spiegel. De nieuwbouw kampt met een 'explosieve' kostenstijging van ten minste 245 miljoen euro. Het wordt medio 2016 opgeleverd in plaats van eind 2015.

BAM Alliance, een consortium onder leiding van het Nederlandse bouwbedrijf BAM, schrijft de kostenstijging toe aan "diverse omstandigheden, waaronder aanzienlijk hogere veiligheidseisen". Het is nog onduidelijk wie er moet opdraaien voor de extra kosten. Volgens een vaste verdeelsleutel delen alle NAVO-lidstaten in de kosten van de nieuwbouw. Voor Nederland gaat het om ruim dertig miljoen euro binnen het scenario dat het gebouw één miljard euro zou kosten.

Het besluit tot nieuwbouw werd vijftien jaar geleden genomen. De NAVO telde toen 19 lidstaten. Met de toetreding van landen uit Midden- en Oost-Europa groeide de noodzaak voor een nieuw onderkomen. Vertegenwoordigers van de nieuwe lidstaten moesten worden ondergebracht in gestapelde containers, rondom het complex dat nu door NAVO-medewerkers wordt bestempeld als "een uitgewoond schoolgebouw".

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234