Donderdag 17/10/2019

Extreem weer

De natuur kreunt onder de hitte: dier- en plantensoorten sterven

Ook de rivierdonderpad dreigt uit te sterven. Beeld RV

De dennenwolfsklauw is al helemaal verdwenen. En als het deze zomer ook zo droog wordt als vorig jaar, dreigt massale sterfte onder de beuken. Niet alleen de mens, ook de natuur kreunt onder de hitte en bijhorende droogte.

“Het gaat snel. Heel erg snel.” Bart Meuleman, regiobeheerder voor het Meerdaalwoud en Heverleebos bij het Agentschap Natuur en Bos (ANB), staat er zelf van te kijken. Vooral van de snelheid waarmee hele boomsoorten het moeilijk krijgen. De Japanse lork bijvoorbeeld, maar ook de beuken. “Twee jaar geleden ging alles nog goed. Nu hebben we een heel ander verhaal. Ze hebben de grootste moeite om het sap tot in de uiterste puntjes te krijgen. Waardoor je een bladertekort krijgt, wat hen kwetsbaar maakt.”

Snel bergaf

Het is zoals bij de mens, zegt de ‘opperboswachter’. De bomen lijden onder de droogte, groeien minder sterk en zijn daardoor verzwakt en vatbaarder voor allerhande ziektes. Waardoor het verbazend snel bergaf gaat.

Dat de beuken het bij ons moeilijk zouden krijgen, was voorspeld. Enkele jaren geleden kreeg een studie die stelde dat ze over 100 jaar uitgestorven zullen zijn veel aandacht. Beuken hebben namelijk een horizontaal wortelstelsel, waardoor hun wortels het noodzakelijke water dicht aan de oppervlakte moet kunnen halen. Bij aanhoudende droogte gaat dat moeilijker.

Maar op het terrein zagen de boswachters de voorbije jaren een ander beeld, zegt Meuleman. “We waren niet ongerust, want we zagen de voorbije twintig jaar eerder een aangroei van beuken. Bomen die in stress gaan, produceren in een reflex van zelfbehoud net meer zaden. Waardoor je dus een natuurlijke verjonging kreeg.”

Stressperiode

Sinds vorig jaar keerde dat dus. Waar de bomen vroeger zo eens om de 15 jaar een stressperiode ondergingen door extreem weer, is dat nu veel frequenter, waardoor de zaadproductie niet meer kan volgen. 

In augustus breekt het uur van de waarheid aan, meent Meuleman. “Als augustus echt droog wordt, wat de verwachting is, dan zullen we in bepaalde streken een massale beukensterfte zien. Zeker de beuken die niet in een bos, maar bijvoorbeeld in dreven staan, zullen het zwaar krijgen. En met de beuken zullen ook de ecosystemen die er rond ontwikkeld zijn verdwijnen.”

De beuk heeft het moeilijk. Maar hij is verre van de enige, klinkt het bij Natuurpunt. Al willen ze daar wel eerst een kanttekening maken. “Het is moeilijk een-op-een te zeggen dat een soort het moeilijk heeft door de droogte”, zegt woordvoerder Hendrik Moermans. “Het is vaak een opeenstapeling van factoren. Voor soorten die het om allerhande redenen al moeilijk hebben, kan droogte wel de doodsteek zijn. Af en toe eens een droge periode hoeft geen probleem te zijn. De populaties zijn dan eventjes kleiner, maar de jaren daarop kunnen ze zich herstellen. Als de droogte blijft, of steeds frequenter voorkomt, dreigen er wel grote problemen. Want dan kan de natuur niet snel genoeg herstellen.”

Punker onder de amfibieën

De meest logische slachtoffers van droogte zijn de waterafhankelijke dieren. Vissen, zoals bijvoorbeeld de rivierdonderpad, dreigen uit te sterven. De lage waterstanden zijn voor hen een bedreiging, vooral ook omdat het effect van vervuiling groter wordt. Een hoeveelheid mest of afval in weinig water is voor vissen gevaarlijker dan in veel water.

Maar ook amfibieën zien hun voortplantingspoelen opdrogen. “Veel van de jonge dieren zitten tot half augustus in hun transformatiefase, waarbij ze van kieuwen naar longen gaan”, zegt Moermans. “Als de poelen droogvallen voor ze getransformeerd zijn en dus klaar om aan wal te komen, dreigen we een hele generatie te verliezen.” De kamsalamander, ook wel de punker onder de amfibieën genoemd, is een van de soorten die het dreigt te begeven onder de droogte.

Meeuwen en weidevogels

Al zijn er ook minder voorspelbare slachtoffers. Meeuwen bijvoorbeeld. “Vogelopvancentra signaleren ons dat ze veel jonge meeuwen binnenkrijgen”, zegt Moermans. “Meeuwen broeden op een dak. Bij grote hitte worden die nesten zo goed als gekookt.”

Ook andere vogels zien af. Weidevogels, zoals de grutto en de kievit, die amper nog aan regenwormen geraken om hun jongen te voeden. Door de droogte is de ondergrond namelijk harder. Bovendien kruipen de wormen samen met het grondwater dieper in de grond.

Er is ook de dennenwolfsklauw, een sporenplant met uiteinden die wat weg hebben van de tenen van een wolf. Die is door de droogte ondertussen compleet verdwenen uit Vlaanderen. Wolfsklauwen bestaan nochtans al 400 miljoen jaar en verschenen lang voor de eerste dinosauriërs. De voorbije jaren ging het al slecht met de plant. Twee jaar geleden was er weer een beetje hoop: toen werd een nieuwe groeiplaats gevonden in Geel, de laatste in Vlaanderen. Maar de extreem warme en droge zomer van vorig jaar heeft ook daar alle plantjes verdord. 

Het lijstje lijkt eindeloos, ook de lijsterbes, zomereik, berk en het gros van de naaldbomen dreigen het moeilijk te krijgen. Maar evengoed de egels en de zangvogels. In het Vogelopvangcentrum in Oostende zien ze steeds vaker uitgemergelde en uitgedroogde diertjes binnengebracht worden. “We vragen dan ook aan de bevolking om water in de tuin te zetten”, zegt Isabelle Allemeersch, hoofd dierenzorg bij het VOC. “Liefst in ondiepe schaaltjes zodat de dieren niet verdrinken. Dat is eigenlijk het enige wat we kunnen doen om hen te helpen.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234