Zondag 20/09/2020

Biodiversiteit

De natuur in België: het gaat goed met de eekhoorn, maar de wielewaal ziet af

Beeld WDR/dpa/Alexander Heinl

Ook in ons land staan de dieren zwaar onder druk door landbouw, vervuiling en bebouwing. De Living Planet Index (LPI) van WWF plakt er cijfers op. Waar gaat het sinds 1990 beter en welke van de vier belangrijkste natuurtypes komen meer en meer in de verdringing?

Landbouwnatuur

Op akkers en landbouwweides hebben altijd talloze diersoorten gefloreerd, van de Europese haas en hamster tot typische akkervogels en -vlinders. Soms zijn ze cruciaal voor de landbouw, denk aan bestuivers als bijen, vlinders en kevers. Maar vandaag zit onze landbouwnatuur het meest in de problemen, zo toont het Living Planet Index-rapport. 

De biodiversiteitsindex (LPI) voor landbouwnatuur is uitsluitend gebaseerd op negentien vogelpopulaties die een goede graadmeter zijn voor de algemene toestand. Die noemt WWF alarmerend: deze soorten zijn met liefst 60,9 procent afgekalfd in de periode 1990-2018. Per jaar namen ze 3,3 procent af, met in Vlaanderen zelfs een daling van 4,6 procent per jaar. Bijna driekwart van de negentien onderzochte soorten zit in de gevarenzone met dalende populaties.

“Die resultaten zijn verontrustend, zeker in combinatie met het feit dat het landbouwgebied in België grote oppervlaktes inneemt, goed voor zo’n 44 procent van de landoppervlakte”, stellen de onderzoekers. Onder meer de grauwe gors, de gele gors en de ringmus komen erg in de verdrukking. Vooral droogte, pesticidengebruik en vermesting treft hen. Zo zijn er door pesticiden en droogte steeds minder insecten waarmee ze zich voeden. De roodborsttapuit doet het wel erg goed, wellicht geholpen door het warmere klimaat.

Bos

Ook in de Belgische bossen is de biodiversiteit de laatste 28 jaar verzwakt, vooral in Wallonië. De LPI voor de bossen, gebaseerd op 37 soorten, toont dat die jaarlijks samen met 1,1 procent afnemen. Dat betekent dat de biodiversiteit in de bossen tussen 1990 en 2018 met meer dan een kwart is aangetast. bijna de helft van de 37 onderzochte soorten zit in een dalende trend.

Vooral een aantal bosvogels zit klem, zoals de wielewaal en de sperwer. Ook de populatie van de morgenroodvlinder daalt fors. Het lijkt erop dat vooral soorten die in overgangsgebieden of in natte bossen leven in de problemen komen, wellicht door ruimtelijke versnippering en toenemende droogte.

Bij veel andere bosvogels zijn de dalingen minimaal, wat suggereert dat ze eerder een geleidelijke evolutie volgen. Wellicht vinden ze steeds minder voedsel door de zogenaamde ‘stikstofdepositie’ die toeneemt. Dat zijn chemische verbindingen uit vooral landbouw en industrie die terug neerdalen en de bodem verzuren. Planten die niet houden van stikstof en de insecten die uitgerekend wel van deze planten houden, komen zo in het gedrang. 

Daarnaast is de klimaatverandering een steeds grotere bedreiging met meer droogte en ook uitbraken van bepaalde ziektes. Positief is wel dat de hoeveelheid dood hout en de diameter van de bomen in Vlaanderen toeneemt, wat wijst op een langzame verbetering. Maar in Wallonië, dat 81,9 procent van de bossen heeft, is dat niet zo.

Naast de kommavlinder zit bijvoorbeeld ook het gentiaanblauwtje in de verdrukking.Beeld Aurélie Geurts

Waterrijke gebieden

In moerassen, poelen en waterlopen is de laatste 28 jaar het meeste vooruitgang geboekt. In deze zoetwater-ecosystemen, die beschermen tegen overstromingen, water zuiveren en de grondwaterkwaliteit verbeteren, is ruim de helft (56 procent) van de tachtig onderzochte soorten in goede staat. Elk jaar nemen ze met 1,4 procent toe. Dat komt neer op een stijging van 47,6 procent sinds 1990.

Maar acht soorten gingen achteruit, waaronder de Kempense heidelibel, de kleine watersalamander en de rietgors, een vogelsoort. In totaal 45 soorten, of ruim de helft, zien hun populaties stijgen. Denk aan de rietzanger, de tengere pantserjuffer en de koraaljuffer. De opwarming van de aarde helpt de libellen en juffers duidelijk.

“Maar ook dankzij de aanleg en herinrichting van vijvers en poelen veert deze natuur op”, zegt Sofie Luyten, beleidsdirecteur bij WWF. “Ook beleid helpt. Zo is de waterkwaliteit verbeterd dankzij de Kaderrichtlijn Water. Toch is nog altijd maar 27 procent van het Belgische oppervlaktewater in een ‘goede ecologische toestand’. We komen van ver.”

Open natuur

In open natuurgebieden gaat het ook beter sinds 1990. Het zijn, onder meer, natuurlijke gras-, wei- en hooilanden en heides. De LPI van deze natuurgebieden is tussen 1990 en 2018 jaarlijks met 0,5 procent gestegen, goed voor een toename van vijftien procent over die periode.

Van de 52 onderzochte diersoorten zijn er twintig (goed voor 38,5 procent) stabiel, zoals de zandhagedis, en zijn er zeventien (32,7 procent ) die hun populaties zien groeien, zoals de heikikker en de zuidelijke boomsprinkhaan. Voor veertien soorten (26,9 procent) is er een afname, onder meer bij de boompieper en de kommavlinder.

Maar de bedreigingen zijn niet min. Deze LPI is voor bijna de helft gebaseerd op vlinders. Vijf soorten stijgen wel en zeven blijven stabiel, maar dertien vlindersoorten hebben een dalende populatie. Naast de kommavlinder zit bijvoorbeeld ook het gentiaanblauwtje in de verdrukking, zoals uitgelegd in de recente biodiversiteitsreeks van De Morgen. Versnippering van de Belgische natuur en vernietiging van leefgebieden spelen een rol. Graslandvlinders zitten dan weer vooral in de problemen door de intensivering van de landbouw. Dat is nefast voor de biodiversiteit, want deze vlinders zijn bestuivers.

Ook hier speelt de klimaatverandering steeds duidelijker een rol: zuidelijke vlindersoorten doen het beter, terwijl noordelijke altijd maar meer achteruitgaan.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234