Maandag 18/10/2021

De natuur gecultiveerd

Net zoals muziekliefhebbers tijdens de zomer van festival naar festival kunnen reizen, kunnen tuin- en kunstliefhebbers elk weekend wel ergens in Vlaanderen naar beeldententoonstellingen in een publiek park of een private tuin. Sommige initiatieven hebben meer met toerisme en horeca dan met kunst te maken. Op andere plaatsen zijn de kunstwerken veeleer uitingen van een verdienstelijk amateurisme of van een mateloze pretentie. Soms kan de kunst absoluut niet de confrontatie aan met de omgeving waarin ze staat of is het niet veel meer dan een veredelde vorm van decoratie.

Zeldzaam zijn de plaatsen waar een poging wordt gedaan om na te denken over de rol en de plaats van kunst in een ruimte die niet bedoeld is voor kunst. Zeldzaam zijn ook de kunstenaars die de inspaning doen om zich in te leven in de plaats waar hun werk zal terechtkomen. Een van die zeldzame plaatsen deze zomer is het Hof ter Saksen in Beveren, van oorsprong een kasteelpark, vandaag een arboretum en natuurtuin. Onder de titel 'Uit hetzelfde hout gesneden' bracht Stefaan Van Biesen een groep mensen bij elkaar om het materiaal hout vanuit verschillende standpunten te benaderen. Ook al hebben sommige van de deelnemende kunstenaars er zich misschien iets te gemakkelijk van afgemaakt, globaal genomen is het een van de betere kunstmanifestaties geworden.

Deus creavit, Linnaeus disposuit, God schiep, Linnaeus bracht orde, is de intrigerende titel van het werk van Linda Molleman. Toen ze in Hof ter Saksen rondwandelde, was ze vooral getroffen door de Latijnse namen bij de bomen en planten in het park. Kunstenaars zijn mensen die kijken, vaak vallen hen dingen op die wij gewone stervelingen niet zien of waaraan we alleszins nauwelijks aandacht besteden. Ze trok de bibliotheek in om meer te weten over Linnaeus en om de boeken van Linnaeus zelf te bekijken, en raakte geïntrigeerd door die figuur en zijn Latijnse namen. De titel van haar werk is overigens een citaat van de onbescheiden Linnaeus zelf.

Voor haar werk koos ze een reusachtige Amerikaanse eik die omgevallen was. Rond de boom bracht ze vier houten verpakkingskratten aan waarop telkens de geslachtsnaam van een boom is aangebracht: Quercus (eik), Fagus (beuk), Acer (esdoorn) en Betula (berk). Waar de boomstam door de krat gaat, is een strook van een meter ontschorst en in dunne schijven gezaagd. Als je in de kratten kijkt, zie je op elke schijf de Latijnse naam van de verschillende eik-, beuk-, esdoorn- en berksoorten staan, soorten die op een enkele uitzondering na in het park groeien, 48 in het totaal. Op de bodem van de kratten ligt haksel uit het park. De verpakkingskratten verwijzen naar het feit dat Linnaeus met zijn binaire nomenclatuur een universeel systeem heeft ontworpen om planten te benoemen. Doordat de boomstam werd verzaagd, verloor hij zijn natuurlijke groeivorm. Molleman bracht opnieuw beweging in de boom, zette hem naar haar hand, zodat het in zekere zin haar boom werd.

zieke beuk

Dat ook Bart De Zutter inspiratie vond bij een boom uit het park, een zieke beuk van bijna tweehonderd jaar oud die begin dit jaar om veiligheidsredenen werd geveld, verwondert niet. De Zutter heeft iets met bomen, zo blijkt uit zijn artistieke parcours. De beuk van Beveren bestond uit een stam waarop de kruin was geënt. Alle takken van de kruin werden verzaagd en genummerd. De Zutter heeft die kruin stukje voor stukje gereconstrueerd, zodat de boom opnieuw boom werd, en tekende er aders op als een levenslijn. De boom lijkt zelfs groter nu hij hier zo ligt dan toen hij gewoon rechtstond.

Onder de boom liggen twee reusachtige beukennoten, als een belofte van nieuw leven. Die zijn gemaakt uit de moederstam die een omtrek van ruim vier meter had. De Zutter heeft die in tweeën gesplitst en elke helft bewerkt tot ze noot werden, alsof de dode boom vrucht is geworden. Misschien is de gevoelige en poëtische manier waarop Bart De Zutter omgaat met zijn bomen een authentiekere en betekenisvollere, en op termijn ook effectievere, manier om uitdrukking te geven aan een ecologische bekommernis dan veel ecologische manifesten en goedbedoelde natuuracties. Als kunst de wereld niet kan redden, ze biedt alleszins troost.

Van eenzelfde sensibiliteit en empathie voor de omgeving waarin hij werkt, getuigen de drie installaties van Stefaan Van Biesen, Zoemer 1, Bibliotheek en Plantenprater. Voor hem is het park geen decor, maar een medium, een plek waar de mens wordt geconfronteerd met onbegrijpelijke fenomenen en onoplosbare vragen, maar ook met zijn eigen onmacht en nietigheid. Twijfel en melancholie zijn nooit ver weg in het oeuvre van Van Biesen. Zoemer 1 maakt deel uit van een reeks werken die zijn gegroeid uit zijn fascinatie voor de geluiden van de natuur en de bijenwereld. Het is een klankkast in hout met galmgaten waarvan de rug is gemaakt uit een organisch materiaal van pluimen, zand en schuim. Verrassend is de confrontatie tussen de gladde voorkant en de achterkant die doet denken aan een dierennest of aan braakballen van een uil. Alsof de kunstenaar de imaginaire (?) tegenstelling tussen natuur en cultuur wil opheffen. Het werk ligt als een precieus schrijn, een relikwieënkastje, op twee takken van een grote boom in de beukendreef. Is het een zoenoffer aan de boom of een geschenk van de boom?

Elders in het park laat hij een kleine bibliotheek aanleunen tegen de stam van een boom, op een tak die zich lijkt af te wenden van die boom en gesteund door een vogelnestkastje. De boeken zijn aan elkaar vastgemaakt en dus onleesbaar. "Ik ben een zwijgende toeschouwer die aan de voet van jouw kruin ervaart hoe onbereikbaar kennis kan zijn, hoe ongrijpbaar soms leven is", zo schrijft hij in een 'Brief aan een boom'. Hoe komt het bijvoorbeeld dat vogels fluiten en kunnen vliegen? "De wetenschap zoekt naar oplossingen op onbeantwoordbare vragen en kijkend naar jouw bast, met de boeken die je takken dragen, vraag ik me af of we ooit wel echt zullen weten. Of de mens in staat zal zijn om te reiken naar de kennis die het geheim van het leven verklaart (...) Hier kom ik mijn nietigheid aan de natuur betuigen, mijn onmacht om te verklaren is een (h)erkennen en mateloos genieten van haar schoonheid." Kunst als een poging om de troostende natuur te doorgronden.

Met de Plantenprater lijkt hij een instrument te willen aanreiken om de (onmogelijke?) dialoog met de natuur aan te gaan. Het is een grote souffleursbak waar je in kunt gaan staan. Door een horizontale gleuf zie je dan een klein fragment van een boompje. De souffleursbak is een werktuig waardoor je tegen het berkenboompje kan praten en het moed inspreken om groot en sterk te worden. Het is dus meer een metafoor voor het onvermogen om op een natuurlijke wijze te converseren met de natuur.

natuurreservaten

Men kan de armoezaaiers, grassculpturen van Kris Vanhemelryck, met een ecologische bril bekijken, al is dat uitdrukkelijk niet de bedoeling van de kunstenaar. Hij wil met zijn sculpturen abstracte begrippen als tijd, ruimte en vergankelijkheid vorm geven. De met gras begroeide halve bollen, die hij plaatste in een cirkel op duigen van eiken vaten, volgen het ritme van de natuur. Het gras groeit en de sculpturen veranderen naarmate de seizoenen veranderen. In het begin zijn de vormen scherp afgelijnd, stilaan worden ze dikker en vervagen ze. Het ontkiemende gras is eerst lichtrood, wordt fris groen, later geel en dor. De grasconstructie verwildert, vervormt en sterft af. Als materiaal om een vorm te laten ontstaan kun je nauwelijks iets banalers bedenken. Een opmerking die trouwens ook van toepassing is op gras in de tuin. Wat je ziet is wat er staat, je hoeft er niet altijd grote theorieën achter te zoeken of een verhaal bij te bedenken.

Dat geldt eveneens voor het werk van Lucas Pellens & Stefan Custers. Zij hebben aan weerskanten van een boom een 2 m hoge groene Bekaert-draad geplaatst, en in de kruin van de boom zelf een groen Bekaert-poortje gehangen. "Het is voor ons gewoon een 'beeld', je moet er niet veel meer achter zoeken", zegt Lucas Pellens zelf. Maar dat 'beeld' drukt wel een zekere onvrede uit, het confronteert ons met een manier van omgaan met tuinen en parken: het zijn een soort reservaten geworden, afgesloten van de buitenwereld, waar gepoogd wordt om nog een stukje natuur te conserveren. Bijna zoals in een museum.

Beelden, images, daarover gaat het ook bij artistiek duizendpoot en schrijnwerker Giles Thomas. Image made from subject distroyed, een beeld gemaakt van iets dat is vernietigd, namelijk een boom. In tegenstelling tot de andere deelnemers wil Thomas niet inspelen op het park of de aan- of afwezige natuur, maar een reflectie bieden op zijn eigen activiteit als schrijnwerker die kunst verweven heeft in zijn leven door de oude traditie van het conceptuele denken. "Iedereen mag kunstenaar worden", zo citeert hij Joseph Beuys. Zijn beelden zijn manifestaties van zijn werk als schrijnwerker die het steeds lastiger heeft om te aanvaarden dat hij bij het maken van meubels zoveel 'afval' produceert, dat om uit een boom een meubel te maken meer dan een derde van die boom verloren gaat. Een fractie van dat afval heeft hij hier gerecycleerd in de vorm van een 'kunstwerk'.

Een lange doorzichtige buis van 60 cm diameter en 30 m lang gevuld met eikenhouten krullen ligt diagonaal in het gras. De vorm lijkt op de stam van een boom, maar het materiaal is industrieel geproduceerd en heeft absoluut geen esthetische pretenties. Het wil zelfs geen kunst zijn in de traditionele zin van het woord: een object gemaakt met de uitdrukkelijke bedoeling om kunst te produceren en te worden opgenomen in verzamelingen en musea. 'Objects made without the intention to make art', zo luidde de titel van een vorige reeks werken van Thomas.

Het Gentse kunstenaarsduo Wouter Cornillie & Wouter Crucke ontpopt zich tot een soort poëtische ingenieurs, symbolische bruggenbouwers die een bestaande wankele brug in het park hebben aangepakt. De brug werd met fluoroze spanbanden opgehangen aan de bomen. "Door de brug te dragen verwijzen we naar de existentiële rol van architectuur tussen mens, kunst en natuur", zegt Wouter Cornillie. De industriële spanbanden vertegenwoordigen het menselijk ingrijpen. De bomen staan voor de natuurlijke orde waaraan de architectuur haar bestaansrecht ontleent. Maar er is meer. De uitdrukking hangen en verlangen, naar iets haken, is volgens Van Dale pleonastisch. Hangen na betekende in het Middelnederlands verlangen. De fluoroze kleur van de spanbanden heeft in haar originele toepassing een signaalfunctie. In dit werk moet ze de dramatiek van het verlangen versterken.

De tentoonstelling in Hof ter Saksen is van 25 mei tot 14 september dagelijks gratis te bezoeken van 10 tot 18 uur. Op zaterdag 21 juni wordt tussen 21 en 23 uur een poëtische Midzomeravond georganiseerd met dichters die op geselecteerde plaatsen uit eigen werk lezen. Op zondag 29 juni vindt een ecologisch-cultuurfilosofische wandeling plaats o.l.v. Stefaan van Biesen en Rene De Laere, een Nederlandse boomexpert die goed thuis is in de mythische betekenis van bomen. Hof ter Saksen, Haasdonkbaan 101, 9120 Beveren, tel 03/775.28.51, e-mail: groendienst@beveren.be

Kunst in parken en tuinen

beelden in schildehof

Tot 2 november loopt in het oude kasteelpark Schildehof in Schilde een kunstmanifestatie onder de titel 'Tussen hemel en aarde - Beelden in Schildehof'. Onder de deelnemende kunstenaars zijn heel wat grote namen zoals Sjoerd Buisman, Peter Schoutsen en Henk Visch uit Nederland, Joanna Mowbray uit Groot-Brittannië en Dominique Bailly uit Frankrijk. Belgische kunstenaars zijn onder meer Mark De Roover, Fred Eerdekens, Stefaan Van Biesen, Paul Gees, Bernd Lohaus, Leen Liebeer, Johan Parmentier en Kris Vanhemelrijck. Architect Georges Baines heeft een transparant paviljoen ontworpen dat op termijn op de grondvesten van het vroegere kasteel in de grote vijver zou moeten komen. Het Schildehof ligt op het einde van de Bellevue Dreef, vlak bij de Turnhoutsebaan in Schilde.

Info: Lia Schelkens, tel. 03/384.21.92, www.tweedenatuur.tk

kunst in het groen

Tot einde juni vindt voor de derde keer het evenement 'Kunst in het groen' plaats. Een dertigtal tuinen en parken in heel Vlaanderen, en voor het eerst ook in Nederland (Piet Oudolf in Hummelo) en Frankrijk (Les Jardins artistiques de Drulon) doen eraan mee. De deelnemende tuinen werden op de eerste plaats geselecteerd omdat het mooie of interessante tuinen zijn. De tuineigenaars worden volledig vrijgelaten bij de keuze van de artistieke discipline en van de kunstenaars. Het volledige programma met de deelnemende tuinen en parken en de preciese openingsdagen kan geraadpleegd worden op de internetsite.

Info: Kunst in het Groen, Greefstraat 1, B-2910 Essen/Wildert, tel. 03/677.22.74, www.kunstinhetgroen.be

beelden op den ijzerenberg

Tijdens het Pinksterweekend (7-9 juni) stellen 37 kunstenaars tentoon in de tuin en de boomgaard van Den IJzerenberg, Brusselsesteenweg 129 te Winksele (Herent). Onder de deelnemende kunstenaars onder meer Jef Claerhout, Jaak De Koninck, Rik Poot, Roland Rens, Patrick van Craenenbroeck en Odile Kinart. Verder wordt er poëzie voorgelezen, er is dans, muziek en een kinderatelier.

Info: 016/48.19.55, Ijzerenberg@skynet.be - www.ijzerenberg.be

beeld in park 2003

Van 24 mei tot 13 september loopt in het Felix Happark, Waversesteenweg 510 in Etterbeek de driejaarlijkse tentoonstelling Beeld in Park met werk van onder meer Leen Voet, Dirk Zoete, Rik De Boe, Peter Morrens, Thomas Broadbent en Pierre Bastin. Dagelijks van 10 tot 18u, op zon- en feestdagen van 12 tot 18 uur.

Info: 02/734.84.43

De poëtische kunst van Bart De Zutter is op termijn een effectievere manier om uitdrukking te geven aan een ecologische bekommernis

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234