Vrijdag 04/12/2020

De Nacht van de Vleermuis

'Vleermuizen zijn acrobaten. Ze werpen hun jong al ondersteboven hangend en vangen het op in hun staart'

Zijn ze niet schattig, die harige bruine beestjes, gehuld in een vlezig vlies? Volgend weekend kunt u begeleid op vleermuizenzoektocht gaan. Onze verslaggever deed tegen wil en dank de test, in het verlaten fort van Bornem.

Vleermuizen zijn griezels. Ze staan voor al wat duister, duivels en onrein is. Bloedzuigers zouden het zijn, ongeluksbrengers en dragers van ziektes. 's Nachts vliegen ze je in de haren en met een beetje pech krijgt alleen de schaar van de kapper ze er nog uit. Onzin natuurlijk, zegt Kurt Sannen van Natuurreservaten vzw. Mensen zijn gewoon bang voor alles wat bij de nacht hoort. Vleermuizen zijn mysterieus, ze duiken uit het niets op en verdwijnen weer even snel, dus zijn ze slecht en gevaarlijk. Films en romans teren op dat volksgeloof en wakkeren het aan. Maar in werkelijkheid doen vleermuizen niemand kwaad. "Integendeel", valt Diederik Willems van de Bornemse vleermuizenwerkgroep hem bij. "Het gebeurt vaak dat mensen ons vragen om vleermuizen weg te halen. Achteraf hebben ze spijt, want sinds de vleermuizen weg zijn, is hun tuin vergeven van de muggen. Vleermuizen zijn insecteneters en hebben zoals alle dieren hun nut."

Om dat aan de bevolking diets te maken organiseert Natuurreservaten vzw op vrijdag 25 en zaterdag 26 augustus de Nacht van de Vleermuis. Geen griezelshow voor Batman-iakken en horrorfreaks, maar een resem evenementen waarbij je overal te lande onder leiding van deskundige gidsen de vleermuizen in hun natuurlijke habitat kunt opzoeken. Vaak betreft het unieke sites waar normaal geen mens komt of mag komen, zoals oude ijskelders, mergelgroeven en verlaten forten. Kurt Sannen: "Allemaal plaatsen die dreigen te verkommeren, maar waar vleermuizen perfect gedijen. Voor hun winterslaap hebben de beestjes namelijk een stabiele temperatuur van 0 tot 7° C. en een hoge luchtvochtigheid nodig, zo niet drogen ze uit. Die condities vinden ze in grotten of gelijkaardige omgevingen. Het kwam er voor ons dus op aan om zoveel mogelijk van die plaatsen van vandalisme en verwaarlozing te redden. Dankzij de vleermuis gaan natuurbehoud en monumentenzorg hand in hand."

Het fort van Bornem is zo'n plek: tegelijk vleermuizenreservaat en een merkwaardige militair-archeologische site. Het was onderdeel van een dubbele fortengordel die de haven van Antwerpen moest beschermen tegen mogelijke vijanden. Een eerste gordel zag tussen 1859 en 1865 het licht en bestond uit de omwalling van de kernstad en acht vooruitgeschoven forten. Aan het eind van de 19de eeuw maakte de grotere reikwijdte van de artillerie een tweede verdedigingslinie nodig, bestaande uit een twintigtal forten en vijftien schansen of tussenforten. "Allemaal heel ingenieuze constructies, maar het leukste eraan is dat het fort nooit als dusdanig dienst heeft gedaan", vertelt Kurt Sannen. "Toen het Duitse leger België binnenviel, waren de geschutskoepels nog niet gemonteerd. Uit pure frustratie pleegde de commandant zelfmoord. En toen WO II losbarstte, was het fort al hopeloos verouderd. De vijand kwam toen niet meer over land maar uit de lucht."

Toch wel spectaculair, zo'n fort, al laat de eerste aanblik van stil water en vissers in het groen niet uitschijnen dat daarachter, ondergronds, een oorlogsmachine ligt te ontbinden. Door modderig slijm zoeken we onze weg naar de buik van het beest, het klotsende geluid van de rubberlaarzen snelt ons vooruit door de galmende gangen. Doorsijpelend water vormt stalactieten, op de ellipsvormige gewelven fonkelen miljoenen druppels als kwarts. We wandelen langs kazematten, klimmen naar de geschutskoepels, schijnen in de verluchtingsgalerijen. Onderweg stoten we op een hoopje doorweekt buskruit, een gietijzeren legerkachel, Duitse opschriften, maar ook op graffiti, resten van kampvuurtjes en afval. "Je kunt je niet voorstellen wat sluikstorters hier allemaal hebben gedumpt", zegt Diederik, die deze zomer een werkkamp in het fort organiseerde. "Met een groep vrijwilligers hebben we de troep opgeruimd en binnenkort plaatsen we een poort om het fort tegen verder vandalisme te beschermen. Een onsympathieke maatregel, dat wel, maar vleermuizen zijn zeer kwetsbaar, zeker tijdens hun winterslaap. Als ze twee keer gewekt worden en moeten verhuizen, verbruiken ze zoveel reserves dat ze de winter niet meer doorkomen."

Ondertussen gaat buiten de zon onder. Bijna alle vleermuizen zijn het fort uitgevlogen, op een enkele langslaper na. Kurt schijnt met zijn zaklamp op een harige bol. Het beestje is kleiner dan ik dacht. "Een watervleermuis, let op zijn witte buik en roze snuit. Zij vormen onze grootste populatie, de combinatie van het fort en de gracht is voor hen een ideale biotoop." Ik heb alle tijd om het diertje van dichtbij te bekijken, de scherpe oren, de spitse snuit en de vlezige vleugels die het als een cape om zich heen trekt. Van de biologieles herinner ik me dat vleermuizen zoogdieren zijn. Ze vliegen met een soort vlies dat tussen hun poten groeit. En baren hun jongen. Diederik Willems: "Acrobaten zijn het. Ze werpen hun jong ondersteboven en vangen het als het ware op in hun staart. Tot enkele weken geleden hadden we hier een kraamkolonie, wat redelijk uniek is in een gebouw."

Het fort van Bornem wordt sinds vorig jaar beheerd door Natuurreservaten vzw; de laatste telling leverde 118 vleermuizen op. Niet alleen watervleermuizen, maar ook de zeldzamere baardvleermuis en de rosse vleermuis. Toch gaat het niet goed met de vleermuis. Goede overwinteringsplaatsen verdwijnen en ook de verandering van het landschap speelt ze parten. Vleermuizen vliegen op het gehoor. Ze stoten ultrasone geluiden uit die weerkaatsen op voorwerpen in de omgeving. Die 'radar' werkt tot dertig meter ver. Vandaar het belang van vaste oriëntatiepunten op hun route, een boom, hagen, boskant. En dat zijn uitgerekend de dingen die uit ons landschap verdwijnen ten voordele van steeds grotere landbouwpercelen waarboven vleermuizen letterlijk het noorden verliezen. "Vergelijk het met een bootje op volle zee", zegt Kurt Sannen. "Je ziet wel, maar weet hoegenaamd niet waar je bent. Zo voelt een vleermuis zich boven een maïsveld ook." De belangrijkste bedreiging voor de vleermuis is echter het gebruik van pesticiden. Een vleermuis eet dagelijks zijn eigen gewicht aan insecten. Dat is een aardig potje gif voor zo'n klein beest.

Mijn begeleiders zijn waarlijk gefascineerd door vleermuizen. Het is geen hobby, het is een passie, zeggen ze. Toch nog even testen, denk ik. We staan aan het einde van een doodlopende gang en vlak voor ons fladdert een watervleermuis. Het zijn wel lelijke beestjes, probeer ik. "Lelijk? Vind je? Ik vind ze schattig. Alleen dat pelsje al, fluweelzacht. En kijk hoe ze zich door de lucht bewegen. Geen vogel kan zo kunstig vliegen als een vleermuis. Zo snel en behendig, stil hangen, pijlsnel wegschieten, bochten van 90°, daar kan een luchtvaartingenieur nog veel van leren."

In grillige bewegingen zoekt het beestje een uitweg. Het vliegt vooruit en maakt op nauwelijks tien centimeter van mijn gelaat rechtsomkeer. Onwillekeurig trek ik mijn hoofd terug. "Niet nodig", zegt Kurt. "De vleermuis zal niet tegen je aan vliegen." Met een kleine detector vangt hij de ultrasone geluiden op waarmee de vleermuis speurt naar de hindernissen op zijn weg. Tokketokketokke... gaat het op het apparaatje, als een ratelaar. Elke vleermuis heeft een eigen frequentie. Met een beetje ervaring kan de liefhebber zo de belangrijkste soorten herkennen. Oeps, de vleermuis heeft een uitweg gevonden. Hij flitst ons voorbij en verdwijnt in het zwarte gat, naar de open lucht. Tien minuten later staan ook wij buiten, op het dak van de bunker, stil te kijken naar het nachtelijke ballet van de vleermuizen boven de gracht. Soms verschijnen rimpels in het wateroppervlak. Dan heeft de vleermuis met zijn staart een insect omhoog geslagen en opgegeten.

Vroeger nagelden de Vlaamse boeren een dode vleermuis op hun staldeur om de duivel te verjagen. Pastoors deden om dezelfde reden gif in het wijwater. Maar in andere landen is de vleermuis een geluksbrenger. In Santiago de Cuba bijvoorbeeld, waar in 1862 een Catalaanse immigrant besloot een rumfabriekje te beginnen. Toen de man in de loods waar de distilleerderij moest komen een kolonie vleermuizen ontdekte, beschouwde hij dat als een voorteken van fortuin en plaatste hij het beestje als logo op zijn flessen. Don Facundo Bacardi is er niet slechter van geworden.

Lieven Sioen

De Nacht van de Vleermuis, op vrijdag 25 en zaterdag 26 augustus, herbergt tal van activiteiten.

Enkele voorbeelden: wandeling in de forten van Edegem en Bornem, een tocht door de mergelgrotten van Riemst-Zussen, een bezoek aan de ijskelders van Leopoldsburg en Malderen of de bunkers van Eeklo, Dendermonde en Reppel.

Origineel zijn zeker de vleermuisterrassen, waar je bij een cocktail of streekbiertje kunt genieten van een concert van versterkte, ultrasone vleermuisgeluiden.

Het volledige programma en een informatiebrochure zijn te verkrijgen bij vzw Natuurreservaten, Kon. St.-Mariastraat 105, 1030 Brussel.

Tel 02/245.43.00, fax 02/245.39.33.

E-mail: info@natuurreservaten.be

Website: www.natuurreservaten.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234