Zondag 03/07/2022

De mythe van het maakbare goud

De alchemistische symboliek op de Brusselse Grote Markt

Twaalf maanden lang duurde de traditionele tocht naar het goud langs de natte weg. Een alchemist moest er wat voor over hebben als hij volgens de overlevering goud wilde maken. En als hij de beschrijvingen niet goed gevolgd had, waren alle inspanningen voor niets geweest. Maar toen de Franse alchemist Nicolas Flamel beweerde dat hij erin geslaagd was de productietijd van goud te hebben gehalveerd, stookten zijn Brusselse collega's hun oven weer wat heter op. Zeven eeuwen later ademt de architectuur van de Brusselse Grote Markt nog steeds diezelfde alchemie uit, maar de betekenis van de zichtbare tekenen wordt ook nu nog alleen ontcijferd door ingewijden. Flauskes en carabistouilles, de Brusselse versie van mythen en legenden, of een authentiek verhaal?

Katrien Bruyland

Overdag moet Jan Van Helmont (1579-1644) een voorbeeldig arts geweest zijn. Hoewel hij uit een gegoede familie kwam en het geld niet nodig had, was hij heelkundige. Hij onderwees chirurgie in Leuven en behandelde zijn patiënten gratis toen de pest uitbrak in Antwerpen. Maar 's avonds ging Van Helmont net als vele anderen op zoek naar de formules die hem rijkdom en jeugd zouden opleveren, want hij had de verhalen natuurlijk ook gehoord. Over Nicholas Flamel, en hoe de Franse alchemist er al eerder in geslaagd was goud te maken. Om goud te maken moest het vuur constant gloeiend heet staan, waarschuwde Flamel. Van Helmont zag het vlammend wiel, als teken op de huizen van de Grote Markt. De drie stadia van rood, wit en geel die Flamel erkende in het productieproces om tot goud te komen, zag de arts in de vanen van de trois couleurs op dezelfde markt. Verder was er de weegschaal en ook nog de zwaan, die wijst op het gas dat ontsnapt net voor het goud klaar is. De ster, het huis naast de zwaan, staat voor het goud, het eindproduct van het proces en bron van alle wereldlijke macht.

Overal waar hij keek op de Grote Markt moet Van Helmont tekenen gezien hebben die de goudkoorts in hem aanwakkerden. Hij zal ongetwijfeld ontelbare keren over het plein gelopen hebben en de verhalen afkomstig uit het buitenland verbonden hebben aan wat hij zag in de architectuur van het stadhuis. De natte, lange weg van vroeger zag hij weerspiegeld in de bouw van de linkerhelft van het stadhuis, dat bestaat uit twaalf arcaden. Het nieuws dat Flamel in Frankrijk goud gemaakt had in zes maanden tijd, inspireerde de bouwers van de rechtervleugel om de rest in 1442 af te werken met zes arcaden. Bovenop het stadhuis, op het hoogste punt van de Grote Markt, prijkt Sint-Michiel, de patroonheilige van Brussel. Hij verpersoonlijkt de aartsengel Michaël, symbool voor het vluchtige kwikzilver, volgens de overlevering een onmisbaar ingrediënt voor wie goud wil maken. In de hoek van de markt kijkt Sint-Niklaas, de patroon van Nicholas Flamel, neer op zijn levenswerk: de zes maanden die gesymboliseerd worden door de zes arcaden.

Net zoals Vesalius 's nacht lijken ging halen op de galgenberg, trok de alchemist in Van Helmont zich in zijn kelder terug en bleef hij zoeken naar de toverformule. Overdag was hij de toegewijde arts en vernieuwende medicus, die de wind van voren kreeg. Het was de tijd van de Spaanse Inquisitie en de kerk trad hard op tegen alles wat ketter heette te zijn. In 1625 werden 27 leerstellingen van Van Helmont veroordeeld als ketterij en werden ze geassocieerd met de Lutherse kerk.

Maar alchemisten zochten zoals gezegd niet alleen naar goud. Hun interesse in het eeuwige leven leidt naar een weinig bekende verklaring voor het bestaan van Manneken Pis, de oudst bekende burger van Brussel. Het manneke staat in de schaduw van de Grote Markt, die bol staat van verwijzingen naar de alchemie. En waarom is Manneke Pis een klein ventje en geen volwassen kerel? Hij is jong omdat hij jong en engelachtig moet blijven. Het is een goddelijk manneke dat nooit zal oud worden, iets waar alchemisten naar streefden. En het plassende beeldje staat op de rand van de Stoofstraat, waar vroeger publieke baden waren. Maar een heetgestookte oven of stoof was ook de basisuitrusting van elke alchemist.

Ook de link met de vrijmetselarij ligt niet veraf. Meesters en leerlingen die zich afkeerden van de invloed van de gilde, waren de eerste vrijmetselaars in onze contreien. Ze waren bouwmeesters die van een bouwheer een akkoord kregen over de basisplannen van bouwwerken maar naar eigen believen symbolen konden verwerken bij de afwerking ervan. Enkel ingewijden kenden de betekenis van de symbolen. En sommige vrijmetselaars hadden ook wel kaas gegeten van de alchemie. Karel van Lotharingen was de gouverneur van onze gewesten onder de Habsburgers en een notoir vrijmetselaar en alchemist. Toen de Grote Markt in de negentiende eeuw hersteld en deels herbouwd werd, gebeurde dat onder het alziende vrijmetselaarsoog van Karel Buls, toenmalig burgemeester van Brussel. De symboliek werd in ere hersteld, de tekens en verwijzingen naar de alchemie en de vrijmetselarij bleven.

In zijn tijd al moet Van Helmont de tekenen van het belang en de aanwezigheid van alchemisten gezien hebben. En vol ijver zette hij zijn zoektocht voort, in de hoop er ooit in te slagen uit gewone metalen zoals lood goud te kunnen maken. Maar tijdens de experimenten die hij uitvoerde, kwam de arts en alchemist tot een vreemde ontdekking. Hij stelde vast dat bij de verhitting van sommige materialen twee soorten dampen vrijkwamen. Het eerste was rook, het tweede doopte hij naar het Griekse 'chaos' of 'wilde geest': gas. Van Helmont mag er misschien nooit in geslaagd zijn goud te produceren, hij gaf wel een naam aan de fysische vorm die nu over de hele wereld bekend is als 'gas'. Nicholas Flamel was dan wel de inspiratiebron voor Van Helmonts zoektocht naar goud en de ontdekking van het gas, zijn verhaal over het maakbare goud is en blijft waarschijnlijk een carabistouille.

De alchemie van de Grote Markt vormt een onderdeel van de nieuwe Brusselse stadwandeling 'Flauskes en Carabistouilles', georganiseerd door de Babbelbus. De tour wordt op vraag in het Nederlands gedaan. Op speciale vraag is er ook een ronde Alchemie van de Grote Markt

De interesse van alchemisten in het eeuwige leven leidt naar een weinig bekende verklaring voor het bestaan van Manneken Pis

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234