Donderdag 23/09/2021

De mythe van de almachtige politicus

Klagen over het moeilijk het is om werk, gezin en vrije tijd te combineren, dat doen we allemaal. Maar kunnen we verwachten dat de politiek dat helemaal oplost? 'De staat is niet iets wat buiten onszelf ligt. De politiek, dat zijn wij zélf.'

Je hebt een job waarvan je altijd hebt gedroomd, een gezellig lief, een fijn kind, een leuk huis en mooie kleren. Maar ben je tevreden? Verre van. Omdat het allemaal zo moeilijk te combineren is. Omdat we alles wel een beetje doen en hebben, maar niks helemaal goed. En dus klagen en zeuren we erop los. Tegen de vrienden, en soms ook tegen het lief.

Maar zij die echt ten einde raad zijn, gaan nog een stapje verder. Radiopresentatrice Sofie Verschueren schreef vorige week een open brief aan minister van Werk Monica De Coninck (sp.a), met de noodkreet: "Help mij om mijn werk en gezin te combineren". Is dat niet te veel gevraagd? Kan de politiek alles wat niet vlot loopt in ons leven oplossen? En waarom verwachten we dat?

"Mag ik eerst toch even zeggen dat mevrouw Verschueren op een prachtige manier gebruik maakt van de democratie?", reageert filosoof René Gude, die vorige week in Nederland werd aangesteld als nieuwe Denker des Vaderlands. "Deze mevrouw kaart een privésituatie aan die voor velen heel herkenbaar is, en op die manier maakt ze er een gemeenschapskwestie van. Dat is goed. Maar met jammeren schieten we niets op. Ik denk ook niet dat mevrouw Verschueren terug wil naar de vijftig, ook al werkt ze bij Radio Nostalgie. Nog geen halve eeuw geleden was pleiten voor fulltimebanen voor vrouwen zelfs niet aan de orde. Bovendien moeten we ons ook realiseren dat de meesten onder ons in materiële welstand leven, en dat we in landen als België en Nederland al bij al een goede overheid hebben. Dat is in sommige landen wel anders."

We zouden dus twee dingen moeten doen, gaat Gude verder. Eén: mate houden in ons eigen privéleven, keuzes durven te maken, weten dat we niet alles kunnen realiseren. Twee: niet denken dat de staat van ons vervreemd is. "Niet ophouden bij de zin: 'Daar zou de politiek iets aan moeten doen', maar actief meewerken aan de instituties, meedenken. Het zijn ónze politici, het zijn ónze ministeries. Het gevoel dat de staat een eigen ding is, en dat wij die staat dus niet kunnen beïnvloeden, is nefast. We kunnen wel degelijk actief meewerken aan de staat. De politiek, dat zijn wij zélf."

Zoals wij het milieu zijn, en de maatschappij, en de media. Kun je voor 2 euro een T-shirt kopen en verontwaardigd zijn dat de makers van dat T-shirt geen fatsoenlijk leven leiden? Kun je klagen dat de media te oppervlakkig zijn, terwijl je geen geld meer uitgeeft aan een krant? Redacties kunnen pas in mensen investeren als er geld is, en gratis nieuws brengt niet bepaald veel op. Kun je zeuren over het feit dat politieke partijen één pot nat geworden zijn, maar zelf als volatiele kiezer telkens op een andere partij stemmen? Partijen kunnen maar beginselvaster worden als ze kunnen rekenen op een redelijk trouw kiespubliek. Kun je foeteren op de overheid dat zij te weinig doet voor het milieu en tegelijkertijd zelf je sigaret in de riool gooien?

Voor 20 euro naar Rome

"Klagen is een statische reactie", zegt René Gude. "Het is naar buiten roepen: 'Doe iets!'. Maar je kunt niet voor 20 euro naar Rome vliegen en dan boos zijn dat je koffer zo lang achterblijft. Volgens mij is er een nieuwe tweedeling in de maatschappij gekomen. Er is een 'normale' middengroep, die in staat is om de privé-overwegingen te verhouden tot het algemeen belang. Aan beide kanten van die middengroep bevindt zich een groep extremen. Aan de ene kant de depressieven, die zichzelf van alles de schuld geven en dus alle problemen als een particulier iets zien. Aan de andere kant de klagers, die vinden dat er met zichzelf niets aan de hand is, maar de schuld consequent buiten zichzelf leggen: de politiek moet het maar opknappen, of de maatschappij."

De politieke regelgeving bepaalt natuurlijk wel voor een belangrijk deel hoeveel vrijheid we hebben in ons dagelijkse leven, zegt Marc Hooghe, socioloog en politicoloog aan de KU Leuven. "In een land als Duitsland, zonder al te veel kinderopvang, en met scholen die 's middags al sluiten, valt het niet mee om als jonge ouder fulltime te werken. Zo kan de samenleving dus inderdaad de individuele vrijheid beperken. Het ironische is dat landen als België en Nederland net samenlevingen zijn waarin de overheden veel aandacht besteden aan de combinatie werk-gezin, en aan sociale zekerheid."

Precies daardoor hebben we eigenlijk weinig redenen om de schuld op 'het systeem' te schuiven, want dat systeem laat veel vrijheid toe om eigen keuzes te maken, gaat Hooghe verder. "Maar dan krijg je te maken met wat we in de sociologie 'individuele gulzigheid' en 'keuzedilemma's' noemen. Alles is een kwestie van 'moeten' geworden, zelfs de vrije tijd. Mijn studenten zeggen bijvoorbeeld dat ze in het weekend 'moeten' gaan werken, omdat ze geld 'moeten' hebben om op skivakantie te 'moeten' gaan. Met andere woorden: we willen alles hebben, terwijl sommige dingen natuurlijk onverzoenbaar zijn. Veel vrije tijd is nu eenmaal moeilijk te combineren met een leuke job die veel verantwoordelijkheid vraagt. En toch willen we het allebei."

25 uur televisie kijken

Het is een huizenhoog cliché, en net daarom klopt het, zegt Hooghe: kiezen is verliezen. En met dat kiezen hebben we het steeds moeilijker, omdat we allemaal aan bepaalde normen willen beantwoorden. Normen die we zelf steeds hoger leggen. "We verwachten veel meer. De gemiddelde huisvrouw in de jaren vijftig had zelfs nog geen wasmachine, laat staan dat ze moest piekeren of ze nu naar Maleisië, Australië of Zuid-Afrika op vakantie zou gaan. Maar nu is zelfs onze vrije tijd een bron van stress geworden. Dat is een heel perfide mechanisme: niemand dwingt ons letterlijk om op vakantie te gaan, maar we zitten wel in dat verwachtingspatroon."

Objectief gezien is er ook geen dwingende reden om alarm te slaan over de tijd die we aan kinderen geven in de opvoeding. "In een halve eeuw tijd is het aantal kinderen dat een vrouw kreeg verminderd van gemiddeld 3 naar 1,6. De tijd die we spenderen aan de zorg is echter zo goed als identiek gebleven, zo blijkt uit onderzoek. Dat betekent dat een kind vandaag de dag meer aandacht krijgt dan vroeger. Maar emotioneel gezien voelt het blijkbaar helemaal anders aan."

Nog een voorbeeld: we klagen voortdurend over tijdsdruk, zegt Hooghe, maar we spenderen nog steeds zo'n 25 uur per week aan televisie kijken. "Reden genoeg dus om die druk te nuanceren. Vergeet ook niet dat de arbeidsorganisatie veel menselijker is geworden."

Maar is de mentale druk niet toegenomen? Wordt er niet steeds meer verwacht van werknemers? "Hoe hoger je scholingsniveau is, hoe meer betrokkenheid van je wordt verwacht op het werk. Met het stijgen van de scholingsgraad de voorbije decennia, zal die betrokkenheid dus inderdaad gestegen zijn. Komt daarbij dat we kunnen Facebooken op kantoor, en 's avonds thuis de mails van kantoor nog kunnen lezen. Alles loopt dus veel meer in elkaar over, terwijl overzichtelijkheid net rustgevend is. Maar die flexibiliteit willen we zelf. Als je vroeger het tv-journaal niet had gezien op het uur waarop het werd uitgezonden, had je het niet gezien, en daarmee uit. Nu is het technisch mogelijk geworden om niets meer te missen, en alles in te halen, en we doen dat ook met z'n allen."

Toch moeten we ook mild zijn voor onszelf, vindt René Gude. "Het is niet makkelijk om in tijden van overvloed te kiezen. Met kansen omgaan is gecompliceerder dan omgaan met problemen. Als een land bijvoorbeeld een heel concreet probleem heeft, zoals een buitenlandse agressor, dan is de eenheid in dat land verbazend snel gemaakt: dan is er een gemeenschappelijke heldere focus nodig, en doelgericht handelen. Als zo'n probleem er niet is, dan moeten we alle kansen verwezenlijken die er zijn, en dat is heel moeilijk."

Hallo, Defensie?

We moeten ook niet alles op onszelf steken, de politiek kan gerust nog wel wat verder gaan dan nu. "In Scandinavië is het wettelijk verplicht dat beide ouders ouderschapsverlof opnemen", legt Marc Hooghe uit. "Bij ons blijkt het in veel bedrijven toch nog moeilijk voor mannen om een aantal maanden ouderschapsverlof te nemen. Werkgevers staan in deze tijden van crisis ook niet te springen om dat uit te breiden."

Bovendien, vindt René Gude, bekijkt minister De Coninck het probleem dat Sofie Verschueren aankaart toch wat te eng. "De minister focust nogal sterk op het belang van een eigen loon en het opbouwen van een eigen pensioen. Maar dat pensioen gaat over later, terwijl het zoontje van mevrouw Verschueren nu leeft. Bovendien is de vraag over hoe je werk en gezin kunt combineren ook materie voor een minister van Sociale Zaken, en een minister van Volksgezondheid. Je kunt niet alle maatschappelijke problemen louter economisch bekijken. Je moet het probleem veel breder bekijken, en er de knowhow van al die verschillende ministeries bij betrekken. Om snel tot het eigenlijke punt door te dringen, namelijk: hoe willen we onze gezinssituatie organiseren? Ik vind dat zelfs een minister van Defensie daarbij betrokken kan worden, want die wil toch emotionele, stabiele werknemers aantrekken? Ook Defensie heeft er baat bij als dat zoontje van mevrouw Verschueren zo iemand wordt." De politiek kan dus nog meer, ook al is samenwerken tussen verschillende ministeries in België misschien nog net iets moeilijker dan in Nederland.

Niettemin blijft het opmerkelijk dat minister Monica De Coninck in enkele weken tijd twee keer een beroep deed op de eigen verantwoordelijkheid van de burger. Bij de staking van bagageafhandelaar Swissport twee weken geleden zei ze: "We willen allemaal voor 50 euro vliegen, maar we zijn wel verontwaardigd als de werkomstandigheden van arbeiders ondermaats zijn". En nu, in het antwoord op Sofie Verschueren, klonk het: "We moeten misschien ook een heel klein beetje leren aanvaarden dat we in dit leven niet alles kunnen hebben". Een bijwoord van modaliteit en een hele rist verkleinwoorden moest de boodschap zoveel mogelijk omfloersen, maar het stond er wel: de politiek kan niet alles voor u oplossen.

"Ik vermoed omdat ze een sterk arbeidsethos heeft", zegt Marc Hooghe, "en omdat ze gelooft dat werken bevrijdend is: je kunt er jezelf door ontplooien, en je levert een bijdrage aan de maatschappij. Maar natuurlijk moet ze voorzichtig zijn. Als ze boudweg zou beweren dat zij hier niets aan kan doen en dat Sofie Verschueren zelf haar keuzes maar moet leren maken, zou ze in haar eigen vel snijden. Politici worden namelijk betaald om problemen op te lossen. Het is dus inderdaad best uitzonderlijk wat De Coninck doet."

Wat niet wil zeggen dat je als politicus niet zou moeten kunnen toegeven dat je niet altijd alles onder controle hebt, vindt Hooghe. "Dat is nu eenmaal ook de realiteit. Als een gedetineerde uit de gevangenis ontsnapt, zou je in principe moeten kunnen zeggen: 'Erg, maar zulke dingen gebeuren'. Maar van politici wordt altijd een brandweermanoeuvre verwacht: zo snel mogelijk uitrukken bij een probleem en een grote symbolische actie op poten zetten. Het is de mythe van de almachtige politicus waar we in geloven. Toch zit er veel waarheid in de filosofie van Monica De Coninck: de overheid kan veel doen, ze kan ervoor zorgen dat je je als burger zo maximaal mogelijk kunt ontplooien, maar als burger heb je ook je verantwoordelijkheden. En daar hoort bij dat je keuzes moet kunnen maken."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234