Dinsdag 09/08/2022

De multiculturele samenleving? Noorwegen weet het ook niet meer

Het debat over immigratie is de laatste jaren feller geworden. Was het té fel of niet fel genoeg? Met die vraag worstelen de Noren na de dramatische gebeurtenissen.

"Ik wilde hem aanvallen", zegt de 20-jarige Afghaans-Noorse Naim Alizadeh. Hij staat voor het gerechtsgebouw in de Noorse hoofdstad Oslo waar massamoordenaar Anders Breivik is afgevoerd in een geblindeerde auto. "Ik heb de auto geslagen, maar er stonden vier agenten voor. Die man verdient te sterven."

Noorwegen is afwisselend woedend en verdrietig na de aanslagen op Oslo en het eiland Utoya, waarbij in totaal 76 mensen zijn omgekomen. Terwijl de bloemenzee op het plein voor de Domkerk in de Noorse hoofdstad nog altijd aangroeit, komt voorzichtig een debat op gang over de gevolgen van de gruweldaad. Met name het manifest dat de dader Breivik achterliet, en waaruit een grote haat tegen de linkse elite en de multiculturele samenleving spreekt, brengt de Noren in verwarring. Het debat over immigratie is de laatste jaren feller geworden, maar was het té fel, of niet fel genoeg, waardoor mensen als Breivik zich niet vertegenwoordigd voelen en radicaliseren?

Vooruitgangspartij beledigd

Vooral de Vooruitgangspartij, de op een na grootste partij van Noorwegen die de laatste jaren sterk is gegroeid, voelt zich in de verdediging gedrukt. Breivik was een paar jaar actief lid van de partij, die pleit voor lagere belastingen en strenger immigratiebeleid. Voorzitter Siv Jensen distantieert zich op een persconferentie van 'de gruweldaden' van Breivik, die ze een gek noemt. Ze voelt zich beledigd door de internationale pers die, veel meer dan de Noorse media, de link leggen met de opkomst van Europese populistische partijen, zoals de PVV, de Ware Finnen en de Deense Volkspartij. "Wij zijn geen anti-islampartij", benadrukt voorzitter Siv Jensen. "We zijn ook geen anti-immigratiepartij, ook al willen we strengere regels. We zien onszelf als een klassiek liberale partij. En we zijn al helemaal niet verantwoordelijk voor wat er is gebeurd."

Tot verbazing van de internationale pers wilde ze aanvankelijk niet over politiek praten. "We moeten eerst rouwen." Maar na enig aandringen zegt ze dat het verkeerd zou zijn als het debat in Noorwegen door deze aanslagen op slot gaat. "Het is veel gevaarlijker om geen debat te hebben. Dan krijgen radicale groepen vrij spel." Volgens haar is Noorwegen juist ontsnapt aan de snelle opkomst van nieuwe, populistische partijen omdat gevestigde partijen zoals de hare, ontstaan in 1973, discussie over immigratie niet uit de weg zijn gegaan.

Maar voormalig advocaat en publicist Abid Raji, die onlangs waarschuwde voor radicalisering in bepaalde moslimwijken in Oslo-oost, vindt juist dat de Vooruitgangspartij een klimaat heeft geschapen waarin "haat kan groeien". "Ze hebben het debat te hard gevoerd: asielzoekers zijn crimineel, ze willen niet werken, de sharia komt naar Oslo, dat soort uitspraken. Daarmee hebben ze een voedingsbodem gecreëerd voor een vijandig klimaat."

Ook Eskil Pedersen, leider van de sociaaldemocratische jongerenpartij AUF, vindt dat het debat "beschaafder" moet. Hij herhaalt een uitspraak die de laatste dagen een mantra is geworden voor veel Noren en die ook premier Stoltenberg graag aanhaalt: "We moeten Breiviks aanslag beantwoorden met meer openheid en meer democratie. Alleen dan kunnen we winnen."

Positiever debat

Pedersen, die aan de schietpartij wist te ontsnappen, denkt zelfs dat het debat door de aanslagen ten positieve zal veranderen. "Mensen zullen genuanceerder gaan praten over integratie. We zullen de beschaafdheid weer terugvinden."

Maar Helge Luras, onderzoeker aan het Noorse Instituut voor Internationale Betrekkingen in Oslo, vindt beide reacties rijkelijk naïef. "De opvattingen van de Noren over immigratie en de multiculturele samenleving zullen niet veranderen, mensen zullen niet opeens positiever worden. Ik zie een reële kans dat politieke partijen naar het centrum opschuiven. Maar de grootste fout die de politiek nu kan maken is dat kritiek op de multiculturele samenleving wordt veroordeeld of het debat op slot gaat. Dan ontstaat het risico dat een grote groep zich niet meer vertegenwoordigd voelt."

Volgens Luras is het gevaarlijk om te denken dat Breivik een eenzame gek is. "Ik denk dat er mensen zijn die zich herkennen in delen van het manifest dat hij heeft geschreven. Kijk naar de rest van Europa, het anti-immigratiesentiment neemt toe."

IT-consultant Ramish Deveradja uit Sri Lanka hoopt vurig dat Noorwegen niet zal veranderen. Hij woont al twintig jaar in Oslo en staat bij de aula van de Universiteit van Oslo, waar maandagmiddag een minuut stilte in acht werd genomen. Premier Jens Stoltenberg, koning Harald en kroonprins Haakon stonden op het bordes naast Pedersen, die naar eigen zeggen "één seconde" heeft getwijfeld of hij de politiek zou verlaten, maar zeker weet dat hij juist nu politicus wil zijn. Prinses Mette-Marit was afwezig; de Noorse pers meldde dat haar stiefbroer is doodgeschoten. Er klonk applaus als na het koninklijke gezelschap ook overlevenden de aula betraden. Sommigen huilden. De beveiliging was minimaal, na afloop omhelsde Stoltenberg het publiek. Ook de koning was bijna aan te raken.

De pers laat de slachtoffers met rust. "Noorwegen is zo'n goed land om in te wonen", zegt Deveradja. "De sociaaldemocraten zullen dit te boven komen. Ze zullen de volgende verkiezingen winnen."

Maar Luras is kritisch over het gevoel van veel Noren dat de aanslag hun onschuld heeft aangetast. "Misschien is het goed dat Noorwegen zijn onschuld verliest. Als de wereld een harde plek is, heb je niet zoveel aan onschuld."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234