Zaterdag 28/03/2020

De moord op de BAM

Vlaams minister-president Kris Peeters (CD&V) richtte woensdag een ministerieel comité Duurzame Antwerpse Mobiliteit op. De DAM. Slechts één letter verschil met de BAM. Of het Peeters’ bedoeling was, weten we niet, maar het leek echt vrágen om krantenkoppen à la ‘BAM wordt DAM’ of ‘DAM vervangt BAM’. Een teken aan de wand. Méér dan een teken aan de wand is de opdracht van de eerste van zeven werkgroepen in de schoot van het Ministerieel Comité: ‘de reorganisatie van de NV BAM’. In die werkgroep zal de Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel zelf niet vertegenwoordigd zijn. Als je een moordcomplot beraamt, nodig je het doelwit niet uit aan tafel.Want dat wordt het, als het van Groen!, Vlaams Belang en Lijst Dedecker afhangt: de moord op de BAM. Van de oppositiepartijen is Open Vld de enige die de scalp van de BAM niet vraagt. Binnen de meerderheid hoeft de BAM zich ook niet al te veilig te voelen. Sp.a heeft na de extreem bitsige campagne in de aanloop naar de Antwerpse volksraadpleging nog een rekening openstaan. N-VA zegt nu wel het kind niet met het badwater te willen weggooien, maar toonde de voorbije vijf jaar evenmin veel sympathie voor de BAM. Blijft over om de meubelen te redden: CD&V.Dat is behoorlijk ironisch, want CD&V was er niet eens bij toen de BAM opgericht werd. De maatschappij werd in 2003 boven de doopvont gehouden. De christendemocraten zaten toen wortel te schieten in de oppositie. De BAM was een creatie van socialisten en liberalen, van superminister Steve Stevaert vooral. De groenen gaven stilzwijgend mee hun fiat.De Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel werd opgericht om het Masterplan Antwerpen uit te voeren. Zestien mobiliteitsprojecten, het ene zo mogelijk nog ambitieuzer dan het andere. Pronkstuk van dat hele masterplan was de Oosterweelverbinding die de Antwerpse ring veertig jaar na de aanleg eindelijk helemaal zou sluiten. Pronkstuk én melkkoe. De tol die chauffeurs zouden betalen in een nieuw te bouwen tunnel onder de Schelde moest het volledige masterplan terugbetalen.Dat masterplan was geen spek voor de bek van de Vlaamse regering. Veel te groot, zelfs voor de uit de kluiten gewassen Vlaamse administratie. Vandaar het idee om de mobiliteitsprojecten onder te brengen in een splinternieuwe NV. Het oprichtingsdecreet dat op 7 augustus 2003 in het Staatsblad verschijnt, omschrijft de opdracht van de BAM als volgt: “De financiering, de realisatie, het beheer en de exploitatie van verkeersinfrastructuur in de Antwerpse regio met het oog op het bevorderen van de mobiliteit. Met dit doel sluiten de Vlaamse regering en de vennootschap overeenkomsten af.”Luik één van die opdracht, de financiering van het masterplan, is de voornaamste reden voor de oprichting van de BAM. De organisatie zou geld lenen bij de banken en die lening later terugbetalen met de tolopbrengsten van de Oosterweeltunnel. De financiering van het masterplan zou geen invloed hebben op de Vlaamse begroting. De publiek-private samenwerkingen, de PPS-constructies, waren de nieuwe toverformule aan het begin van de nog jonge eeuw. Bouwen à volonté en er zelf geen cent voor moeten betalen. Dat ze daar bij de overheid niet eerder op waren gekomen!In de aanloop naar de volksraadpleging over de Oosterweelverbinding, een haast hysterische campagne, krijgt de BAM er ongemeen hard van langs. Vreemd genoeg is het niet de oppositie die de uppercuts uitdeelde, maar regeringspartij sp.a. Alle remmen gaan los. De Antwerpse burgemeester Patrick Janssens zag de BAM naar eigen zeggen jarenlang als een “instrument van de bezetter”. Brussel dus. Antwerpen als bezette stad, dat doet het altijd goed bij de trotse sinjoren die van niemand dictaten of lessen pikken. Janssens laat zich eens goed gaan. “Een pletwals.” “Ontransparant.” “Volledig vrijgevochten van zijn opdrachtgevers.” Partijgenote Kathleen Van Brempt treedt haar burgemeester bij. “De BAM is de controle ontgroeid.”Bij de BAM steigeren ze. Bij coalitiepartner CD&V en ex-coalitiepartner Open Vld ook. Begrijpelijk, want de socialisten hadden voortdurend meer dan één vinger in de pap te brokken bij de BAM. Stevaert was de geestelijke vader van de organisatie, Van Brempt was er vijf jaar lang - tussen 2004 en 2009 - voogdijminister van. De sp.a had ook voortdurend pionnen in de raad van bestuur van de BAM. Eerst Ingrid Lieten toen die nog de grote baas van De Lijn was. Dan Jan Verhaert, de medewerker van Janssens die als waarnemer elke vergadering van de raad van bestuur bijwoonde. Later ook Toon Colpaert, gewezen directeur van de studiedienst van de SP en door de partij aan het hoofd van Infrabel gezet. En dan was er ook nog Rik Haekens, Stevaertvertrouweling en van meet af aan regeringscommissaris bij de BAM. Moraal van het verhaal: de socialisten hadden mogelijkheden zat om de gang van zaken bij de BAM te sturen. Alleen, ze verzuimden dat. Tot het te laat was.“Het kalf is eigenlijk al relatief vroeg verdronken”, meent Rudi Daems, in de vorige legislatuur Vlaams parlementslid voor Groen! en een van de vroegste en felste critici van de BAM. “Fernand Desmytter, de topambtenaar die de raad van bestuur van de BAM voor de komst van Karel Vinck jarenlang voorzat, was niet geschikt voor die taak. Ook Bruno Accou, de eerste CEO, was fout gecast. En het stond in de sterren geschreven dat de manier waarop de BAM externe expertise aantrok, zonder echte aanbesteding en dus zonder echte marktbevraging, voor miserie zou zorgen.”Zo geschiedde. “Die eerste jaren zijn de kiemen gezaaid voor wat later allemaal is misgelopen”, maakt een ex-werknemer zich sterk. “De BAM zou alles anders maken. Gedaan met die logge, tijdrovende administratie. We hadden alle toppers aan boord gehaald: Stibbe voor juridisch advies, Deloitte voor de financiële zaken, Grontmij en Arcadis voor het studiewerk, Groep C voor de communicatie. Beter was er niet te vinden op de Vlaamse markt. (lachje) Duurder ook niet, maar dat was geen probleem. The sky was the limit.”De wittebroodsweken duren echter niet overdreven lang. De BAM komt onder vuur te liggen in het Vlaams Parlement. “Los van de problemen die begonnen te rijzen rond de Oosterweelverbinding kwamen ook bij de instelling BAM steeds meer mankementen aan het licht”, verduidelijkt Carl Decaluwé (CD&V). “De communicatie was ondermaats. De transparantie was volledig zoek. Maar ook de manier waarop de BAM te werk ging, riep ernstige vragen op. Neem nu de beslissing om op een bepaald moment, eigenlijk al veel te snel, nog maar met één bouwconsortium te onderhandelen over de bouw van de Oosterweelverbinding. De BAM heeft zich daar laten rollen. Bewust of onbewust, daar laat ik me niet over uit. Maar het kleinste kind weet dat wanneer je maar met één kandidaat-bouwer onderhandelt, die in een zetel zit en zijn prijs ongestoord kan opdrijven. Dat is ook gebleken.”

CD&V-machtsgreep

Werd de BAM in de prille beginjaren met rust gelaten door de politiek, dan slaat de slinger met de intrede van CD&V in de Vlaamse regering helemaal over naar de andere kant. Vooral minister van Openbare Werken Kris Peeters ontwikkelt een bijzonder gezonde interesse voor de BAM. CD&V pleegt een machtsgreep bij de BAM. Als Accou, de eerste CEO, terugkeert naar de bankwereld, ziet de partij zijn kans schoon om met Jan Van Rensbergen een trouwe soldaat te bombarderen tot algemeen manager. Wivina Demeester, de beschermvouw van Van Rensbergen, wordt de raad van bestuur binnengeloodst en trekt daar uiterst kordaat het laken naar zich toe. “Er voltrok zich een sluipende politisering van de BAM”, legt een lid van de raad van bestuur uit. Anoniem, want iedereen in de raad van bestuur van de BAM heeft een strenge confidentialiteitsclausule moeten ondertekenen. Discretie boven alles.De politisering wordt nog groter als Peeters in 2007 Yves Leterme opvolgt als minister-president. De BAM heeft drie voogdijministers: Dirk Van Mechelen (Open Vld), Kathleen Van Brempt (sp.a) en Hilde Crevits (CD&V). Overkoepelend blijft ook Peeters aan de touwtjes trekken. Vier ministers, drie partijen, dat is een beetje te veel van het goede. “Aanvankelijk ging het nog”, klinkt het de bestuurder. “Maar toen de Lange Wapper aan het wankelen ging, werden alle partijen en ministers zo zenuwachtig en achterdochtig dat er een klimaat ontstond waarin ook de BAM verlamd werd. Dat kwam de transparantie absoluut niet ten goede.”2008 wordt een rampjaar voor de BAM. De actiegroep StRaten-generaal krijgt versterking van Ademloos, de tandem beukt non-stop en ongenadig op de BAM in. Elke driemaandelijkse voortgangsrapportage in het Vlaams Parlement, pas na heel lang en heel geduldig aandringen afgedwongen, draait uit op een lijdensweg voor de top van de BAM. Het negatieve imago van de Lange Wapper straalt af op de bouwheer.

De scalp van Slangen

Haast onvermijdelijk rollen ook de eerste koppen. N-VA-parlementslid Jan Peumans haalt de de scalp van Noël Slangen binnen. Groep C kreeg circa 900.000 euro voor de communicatie over de Oosterweelverbinding en andere projecten uit het masterplan, dat bedrag stond in schril contrast met de geleverde diensten, oordeelde onder andere Peumans. Slangen overleefde de aanval niet. “Maar eigenlijk trof de BAM meer schuld dan Groep C voor die belabberde communicatie”, vindt een BAM-medewerker. “Groep C wist wat moest gebeuren. De communicatiemensen hebben er al in een vroeg stadium op gehamerd dat ze de Antwerpenaar verliefd moesten maken op de Lange Wapper, ze hadden bijvoorbeeld een Wapperduet met La Esterella in gedachten. Maar de BAM ging altijd op de rem staan. Het juridische aspect kwam eerst, zeker niet te vroeg communiceren. Toen ze doorhadden dat die strategie niet werkt, was het te laat.”Niet alleen Slangen moet in 2008 het veld ruimen. Ook Desmytter moet ophoepelen aan het hoofd van de raad van bestuur. Na lang aandringen van vooral Kris Peeters toont crisismanager par excellence Karel Vinck zich bereid om de boel opnieuw recht te trekken. Zoals hij eerder al bij een paar bedrijven heeft gedaan. “Vinck heeft ons eerlijk gezegd ontgoocheld”, reageert een bestuurslid van de BAM. “Misschien waren de verwachtingen te hoog gespannen, maar hij heeft het nagelaten om tabula rasa te maken. Hij heeft de boel net iets te veel de boel gelaten. Hij is zich gaan bezondigen aan dezelfde fouten als zijn voorganger. “ Of om het in de woorden van Patrick Janssens te zeggen: “Vinck turned native. Hij heeft de cultuur van die boîte overgenomen.”Het verhaal van de bonussen van het topmanagement is illustratief, zegt een BAM-medewerker van het eerste uur. “Als het Vinck echt menens was geweest, had hij gezegd: ‘Sorry, jongens, maar na de heisa van het afgelopen jaar verdienen jullie echt geen bonus’. Maar blijkbaar zit hij al zo diep in die organisatie dat hij net als de hele top vindt dat de BAM goed bezig is. Tja, dan ben je de voeling met de realiteit een klein beetje kwijt. Die bonussen er vervolgens doordrukken zonder de voltallige raad van bestuur en de regeringscommissarissen, dat is gewoon dom. Vinck weet ook dat hij zich bezondigt aan het soort ondoorzichtige praktijken waar het Vlaams Parlement al jaren steen en been over klaagt.”

Boem BAM

Vinck mag dan wel van zijn voetstuk getuimeld zijn, toch staat zijn positie niet ter discussie. “Ik wil geen bijltjesdag om het politiek falen in het Oosterweeldossier wit te wassen”, verkondigde N-VA-voorzitter Bart De Wever woensdag in het Vlaams Parlement. Coalitiepartner CD&V zit op dezelfde lijn. “Vinck staat niet ter discussie”, vindt Decaluwé. “Van Rensbergen, dat is een ander paar koeken.”Maar de personenkwestie is irrelevant als het vehikel BAM zelf het Ministerieel Comité, de zogenaamde DAM, en de zeven werkgroepen niet overleeft. Die kans is meer dan reëel. Niet alleen omdat de organisatie voor veel politici en partijen de gebeten hond is voor het faliekant mislopen van het Oosterweeldossier. Maar ook, en vooral, omdat Europa de Vlaamse regering tot actie dwingt. Met de constructie die nu bestaat, mag de Vlaamse regering de kosten van de Oosterweelverbinding en het masterplan niet buiten de reguliere begroting houden. Dan moet ze een slordige drie miljard euro inschrijven in de begroting. Bye bye begrotingsevenwicht in 2011.Om aan het Europese bevel om te sleutelen aan de BAM-constructie tegemoet te komen, heeft de Vlaamse regering een aantal opties. Een piste die circuleert is om de BAM onder te brengen in de NV Liefkenshoektunnel. In dat geval zou de BAM minstens gedeeltelijk ontmanteld worden. Meteen een handige manier om te snoeien in het topkader. Een tweede piste is om de BAM opnieuw naar de politiek te halen, als een soort van aparte cel binnen de Vlaamse administratie. Ook in die piste zullen een aantal toppers onvermijdelijk sneuvelen.Optie nummer drie is drastischer: de BAM simpelweg opdoeken. Maar zelfs voor Peumans, de voorbije jaren zowat de grootste pain in the ass voor de BAM, is dat al te gemakkelijk. “De BAM gewoon opblazen - boem BAM - en het probleem is opgelost? Sorry, maar dat gelooft toch niemand. Ja, de BAM heeft fouten gemaakt, grote fouten, maar laat ons ook eens eerlijk kijken naar wie daar verantwoordelijk voor is. De BAM heeft een bijzonder gepolitiseerde raad van bestuur, vol cabinetards en partijsoldaten. De BAM heeft regeringscommissarissen. Ik heb die mensen nooit gehoord, ook niet die van de sp.a. Maar nu wel snel een zondebok kiezen.”“Zondebok of niet, de BAM kánzich gewoon niet meer met de Oosterweelverbinding bezig houden. Onmogelijk”, meent een sp.a-kopstuk. “De BAM heeft hemel en aarde bewogen om de Lange Wapper erdoor te drukken. Ze heeft als een bezetene gevochten om in Antwerpen een ‘ja’ uit de brand te slepen. Dat is mislukt en ze moet daar nu de gevolgen voor dragen. De BAM kan toch nooit ofte nooit op een geloofwaardige manier een andere oplossing uitvoeren, laat staan communiceren. Dat schip is definitief gezonken.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234