Maandag 29/11/2021

De 'misser' van Merkel

Kunnen we Merkel verwijten dat ze abrupt grenscontroles invoerde? Niet echt. Wel maakte ze op het moment van haar 'wir schaffen das'-uitspraak een inschattingsfout: ze rekende erop dat andere Europese landen evenveel inspanningen zouden doen om vluchtelingen op te vangen.

Angela Merkels beslissing om grenscontroles in te voeren, stuit op veel kritiek. Want was Merkel niet die sterke dame die enkele weken geleden nog verklaarde dat de duizenden vluchtelingen uit Syrië, Irak en Somalië op "de Duitse flexibiliteit" konden rekenen? "Wir schaffen das", luidde toch de slogan waarmee de bondskanselier de asielzoekers verwelkomde.

Merkel versterkte daarmee het enthousiasme onder Duitse burgers om hun goed hart te laten zien. Toen enkele weken geleden de eerste treinen vanuit Hongarije in het station van München arriveerden, stonden honderden mensen de vluchtelingen met spandoeken en chocolade op het perron op te wachten. Het was de tijd dat voetbalsupporters van Bundesliga-clubs 'Refugees welcome' scandeerden en Bild op zijn voorpagina opriep om de gulhartigheid van Merkel te steunen.

Dat tijdperk lijkt nu afgelopen en dat leidt bij Merkels tegenstanders tot hilariteit. Nadat de Duitse minister van Binnenlandse Zaken Thomas de Maizière zondagavond de grenscontroles had aangekondigd, kende het leedvermaak dan ook een ongekend hoogtepunt. "Wir schaffen es doch nicht", klonk het cynisch. "Angela blaast het Schengen-verdrag op." Ook Der Spiegel haalde uit: "Het zomerse vluchtelingensprookje is voorbij."

Ongelijke verdeling

Maar tegelijk is er begrip voor Merkel. Veel Duitsers beseffen dat de vluchtelingencrisis hun land in een uitzonderlijke situatie heeft gebracht die vooraf niet te voorspellen was. Ze verwijzen daarbij naar de recentste asielcijfers, die inderdaad door het plafond gaan. Volgens de laatste schattingen zullen dit jaar in Duitsland een miljoen asielzoekers arriveren. Vorige zaterdag alleen al kwamen er in München 13.000 vluchtelingen aan. Dat is driemaal meer dan het totaal aantal asielaanvragen in België gedurende de maand augustus.

Die ongelijke verdeling van de asieldruk is een belangrijk element om Merkel te begrijpen. Vooral de weigering van landen als Tsjechië, Slowakije, Polen en de Baltische Staten om asielzoekers op te vangen, wekte groot ongenoegen bij de bondskanselier. Toen Merkel haar historische 'wir schaffen das'-uitspraak deed, had ze er niet op gerekend dat enkele lidstaten zich zo radicaal zouden desolidariseren en slechts enkele tientallen asielzoekers per maand zouden toelaten.

Ondertussen is gebleken dat de anti-asielhouding van een aantal populistische Europese leiders een doortrapt effect heeft gehad: landen als Duitsland en Zweden die wel hun verantwoordelijkheid namen, kregen de meeste vluchtelingen over de vloer, waardoor ze onder het hoongelach van diezelfde populisten tot beperkende maatregelen werden gedwongen.

Dat Merkel de grenscontroles invoerde aan de vooravond van een Europese top over een spreidingsplan voor asielzoekers, is dan ook geen toeval. De controles zijn in de eerste plaats een drukkingsmiddel om het spreidingsplan goedgekeurd te krijgen. Tijdens de top van gisteren haalde Merkel slechts een halve slag thuis. Het akkoord om 160.000 asielzoekers vrijwillig te verspreiden, zou wel eens kunnen betekenen dat alles bij het oude blijft: landen met goodwill nemen hun verantwoordelijkheid en vangen veel vluchtelingen op, de rest ontsnapt aan de dans.

Die halve oplossing schept ook verwarring over de grenscontroles: zal Merkel ze opheffen of blijven ze van kracht, waardoor aan de Duitse grenzen voor onbepaalde tijd tijdrovende en peperdure files zullen blijven staan.

Nog een andere reden waarom Merkel naar een radicale maatregel greep, is dat zij onder druk is komen te staan van de rechtervleugel binnen haar CDU-partij. Met name Horst Seehofer, minister-president van de deelstaat Beieren en leider van de conservatieve CSU-zusterpartij, trok alle registers open. Hij omschreef Merkels asielbeleid als een "fout die ons nog jaren zal achtervolgen". Seehofer voegde eraan toe dat Duitsland "weldra in een niet meer beheersbare noodsituatie zal komen".

De Beierse binnenlandminister Joachim Herrmann waarschuwde zelfs voor een nakende clash tussen de asielzoekers uit moslimlanden en de bierdrinkers van de Oktoberfeesten. Bij wijze van provocatie nodigde Seehofer prompt de Hongaarse premier Viktor Orban uit "om samen een oplossing te zoeken".

Trots krijgt knak

Maar wellicht nog veel belangrijker voor Merkel waren de noodsignalen van de andere deelstaten over opvangproblemen. Hoewel asielzoekers evenredig over het land verspreid werden, begonnen verschillende minister-presidenten steeds meer te klagen over de 'ongecoördineerde toestroom' van asielzoekers. Tijdens een overleg bleek dat zeven deelstaten met een acuut tekort aan bedden kampten. Het pompeuze populisme van CSU-leider Horst Seehofer; daarmee leek Merkel nog te kunnen leven, maar de oprechte noodsignalen van opvanginstanties en goedmenende vrijwilligersorganisaties; die kon zij niet negeren.

De herwonnen Duitse trots heeft een knak gekregen. De euforie van het voluntarisme is deels omgeslagen in ontnuchtering. Uiteindelijk is het dat wat veel Duitsers Merkel verwijten. Enkele weken geleden probeerde ze haar burgers een droom te verkopen dat solidariteit alles zou oplossen. Ondertussen zijn de Duitsers uit die droom ontwaakt.

Dat schrijft ook de kritische maar tegelijk begripvolle Der Spiegel-commentator. "Frau Merkel moet voortaan eerlijker zijn. Zij wekte bij het publiek de indruk dat de vluchtelingencrisis met enkele miljarden was op te lossen. Dat klopt maar voor de helft. Merkel moet vanaf nu open kaart spelen en uitleggen dat de opvang van vluchtelingen een zware taak is die lang zal duren en veel geld zal kosten. Maar ze mag gerust blijven zeggen dat die grote inspanning de moeite waard is. Ja, wij Duitsers blijven flexibel."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234