Dinsdag 03/08/2021

AnalyseGeschiedenis

De millennia-oude voorgeschiedenis van de hongerstaking: ‘Het enige middel dat God ons gaf in tijden van machteloosheid’

De eerste geschreven bronnen over hongerstakingen dateren uit de klassieke oudheid. Beeld Corbis via Getty Images
De eerste geschreven bronnen over hongerstakingen dateren uit de klassieke oudheid.Beeld Corbis via Getty Images

400 Brusselse sans-papiers die weigerden te eten zolang ons land hun eisen niet inwilligde. Het is een protestvorm met een lange voorgeschiedenis: 2.000 jaar geleden losten hongerstakingen interpersoonlijke conflicten op, vandaag is het een middel om politieke en sociale verandering te bepleiten.

“Het enige middel dat God ons gaf om te gebruiken in tijden van volslagen machteloosheid.” De Indiase spirituele en politieke leider Mahatma Gandhi werd aan het begin van de twintigste eeuw wereldberoemd met zijn geweldloos verzet tegen de koloniale machten in zijn land. Tijdens zijn leven besloot de man zeventien keer om te hongerstaken. Op die manier wilde hij onder meer protesteren tegen de Britten die hem verschillende keren opsloten. Gandhi geldt als een van de bekendste hongerstakers uit de geschiedenis, maar zijn protestmethode werd in het verleden niet alleen gebruikt door machtelozen die urgente maatschappelijke problemen wilden aankaarten.

De eerste geschreven bronnen over hongerstakingen dateren uit de klassieke oudheid. In het Romeinse keizerrijk stierf senator en geschiedschrijver Aulus Cremutius Cordus tijdens de eerste eeuw de hongerdood omdat de senaat ermee dreigde zijn werk te verbranden. In het voorchristelijke Ierland bestond dan weer een praktijk die troscadh of cealachan heette en waarmee burgers zich voor de deur van hun vijanden uithongerden. Vaak ging het om ‘kleine’ conflicten waarbij bijvoorbeeld een schuld moest ingelost worden en eindigden de hongerstakingen snel. Met hun acties wilden protesteerders vooral publiekelijk druk op hun vijanden uitoefenen: ze hoopten dat de sociale onwenselijkheid van een hongerstaker aan de voordeur conflicten snel zou oplossen.

Politiek drukkingsmiddel

Pas aan het begin van de twintigste eeuw werd uithongering in West-Europa een wijdverspreide methode om politieke thema’s op de agenda te zetten. Dat die verschuiving er zo laat kwam, heeft volgens de Britse historicus James Vernon te maken met een veranderde visie op honger. In zijn boek Hunger, A Modern History beschrijft hij hoe overheden aan het begin van de negentiende eeuw nog vonden dat mensen die honger leden dat aan zichzelf te wijten hadden. Als burgers minder ‘immoreel gedrag’ vertoonden, zou het geboortecijfer volgens politici dalen en zouden gezinnen het niet zo moeilijk hebben om hun kinderen te voeden. Volgens die redenering waren hongersnoden net als andere grote natuurrampen manieren om de exponentiële groei van het bevolkingscijfer aan te passen aan de lineaire groei van de voedselproductie.

Aan het eind van de negentiende eeuw stelden overheden hun mening echter bij. Leiders zagen het vaker als een plicht om hun onderdanen te voeden en hongerigen konden zo de morele autoriteit van regeringen beschadigen. De nieuwe aanpak betekende dat de uithongering van het menselijk lichaam plots een interessante methode werd om druk uit te oefenen op politici.

Mahatma Ghandi. Beeld
Mahatma Ghandi.

De eerste West-Europese groep die dat inzag, was die van de suffragettes. De Britse beweging streed aan het begin van de twintigste eeuw voor vrouwenrechten en kwam daardoor vaak in aanraking met de autoriteiten. Zowat 1.000 vrouwen belandden in de gevangenis en besloten er om hun lot aan te kaarten door te hongerstaken. De inspiratie voor die protestmethode haalden ze bij Russische politiek gevangenen, die al decennia op die manier actievoerden. De eerste opgesloten suffragette die voedsel weigerde, Marion Wallace Dunlop, werd al na drie dagen vrijgelaten omdat haar gezondheidstoestand zorgwekkend was. Omdat verschillende andere protesteerders haar voorbeeld volgden, trad de overheid hardhandig op. Op een gewelddadige manier werden vrouwen gedwongen om te eten, wat vaak bijzonder gevaarlijk was. Verschillende vrouwen lieten het leven toen voedsel in hun longen terechtkwam.

De acties van de suffragettes en de repressieve aanpak van de overheid zorgde voor meer sympathie bij het publiek. Daarom besloten ook andere groepen over te gaan tot hongerstakingen. De afgelopen decennia waren er zo honderden protestacties waarbij mensen zichzelf voedsel ontzegden om hun politieke en sociale eisen onder de aandacht te brengen. Voor heersende politici kan de protestvorm vaak een slag in het gezicht betekenen. Toen 23 leden van het Irish Republican Army (IRA) in 1981 opgesloten werden, startten ze onder grote aandacht van de internationale pers een hongerstaking om de Britse regering ervan te overtuigen om ze als politieke gevangenen te behandelen. Premier Margaret Thatcher hield het been stijf, maar toen tien deelnemers - onder wie boegbeeld Bobby Sands - om het leven kwamen, had dat wel grote implicaties. Thatchers onverschilligheid wakkerde de anti-Britse sentimenten in Ierland immers aan en zorgde voor het electorale succes van de nationalistische partij Sinn Féin.

Als grote groepen deelnemen aan een hongerstaking, kunnen ze vaak op veel media-aandacht rekenen. Het grootste deel van de hongerstakingen wordt wereldwijd echter gevoerd door onafhankelijke mensen die in gevangenschap verkeren en weinig invloed hebben. Hun eisen worden veel minder vaak ingewilligd omdat hun acties onopgemerkt blijven en omdat de maatschappelijke druk op politici ontbreekt. Vaak rest hen uiteindelijk slechts de keuze om geruisloos te sterven of om verder te leven in dezelfde omstandigheden. Zonder media-aandacht en maatschappelijke verontwaardiging blijft ‘het enige wapen voor machtelozen’ zo vaak een pistool zonder kogels.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234