Zondag 18/04/2021

Boekenrecensie

De miljardair en het milieu

Klopt, zegt Bill Gates, hij is een ‘rijke man met een mening’, maar het is een onderlegde mening. Beeld John Keatley / Guardian / eyevin
Klopt, zegt Bill Gates, hij is een ‘rijke man met een mening’, maar het is een onderlegde mening.Beeld John Keatley / Guardian / eyevin

In een behoorlijk optimistisch boek beschrijft Bill Gates zijn oplossingen om de ­opwarming van de aarde te stoppen, waarbij bijna alles om schone technologie draait. De vraag blijft hoe wenselijk het is dat één techmiljardair de koers kan bepalen.

Vers voer voor complotdenkers: Bill Gates, de ­Microsoft-miljardair en filantroop (vermogen 103 miljard euro), in hun ogen de kwade genius die het coronavirus op ons losliet en nu via de door hem gefinancierde vaccins microchips wil implanteren, schreef met Hoe we een klimaatramp kunnen vermijden een boek over hoe de wereld de klimaatcrisis kan oplossen. Poogt hij ons opnieuw voor de kar van de wereldelite te spannen?

Wellicht tot teleurstelling van de QAnon-adepten zet Gates in een helder maar nogal droog betoog een aantal basislessen uiteen die hij zelf over de klimaatcrisis heeft geleerd.

Bill Gates is een ingenieur en uitvinder, een nerd die met zijn zoon Rory niets liever doet dan energiecentrales en kunstmestfabrieken bezoeken. Hij bekijkt het klimaatprobleem als een technische uitdaging: hoe komen we van een mondiale uitstoot van 51 miljard ton CO2 per jaar naar nul ton in 2050, zodat de opwarming deze eeuw beperkt blijft tot 2 graden, en liever nog 1,5 graad, het doel van het akkoord van Parijs. Het slechte nieuws is, zegt Gates, dat dit een titanenklus zal worden. Het goede nieuws is: we kunnen het. Dit is een behoorlijk optimistisch boek.

De truc die Gates toepast, tevens de kern van zijn strategie, is even simpel als effectief. Hij reduceert alle aspecten van het opwarmingsprobleem tot die 51 miljard ton broeikasgassen per jaar. Het boek behandelt alle relevante sectoren naar de omvang van hun emissies (van stroomproductie, industrie, landbouw en transport tot verwarming en koeling) en bespreekt de technologieën die we al hebben om die uitstoot te kunnen terugdringen en de oplossingen die we nog moeten uitvinden.

Laatkomer

Dat laatste krijgt de meeste nadruk. Daarover kan Gates ook met enig gezag spreken, als iemand die zijn fortuin met software-innovaties verdiende. Al is hij naar eigen zeggen wel een laatkomer in het klimaatdebat. Pas in 2006 ging hij zich in het probleem verdiepen, waarna het tot 2019 duurde – vier jaar na Parijs – voor hij zijn geld en dat van de Gates Foundation uit olie en gas terugtrok.

Gates weet hoe je innoveert. Hij steekt met zijn investeringsfonds Breakthrough Energy veel durfkapitaal in duurzame energie (3,4 miljard euro tot en met 2026). Daarbij stelt hij altijd dezelfde vragen: over hoeveel vermeden uitstoot hebben we het? Het wordt pas interessant bij 500 miljoen ton, 1 procent van de emissies per jaar. En: hoeveel kost het? Groene opties breken pas door als ze bijna zo goedkoop zijn als fossiele. Tot nu toe zijn ze, tenzij je de verborgen klimaatkosten meerekent, bijna altijd veel duurder.

‘Green Premiums’, noemt Gates die meerprijzen, als het ware de kosten voor de aanpak van het klimaatprobleem. Zijn advies: benut alle beschikbare duurzame energieopties met weinig tot geen extra kosten (zoals zonne- en windenergie, die afgelopen jaren in hoog tempo concurrerend werden) en investeer alle innovatiekracht in het vinden van alternatieven voor opties met nog hoge Green Premiums. Want die zijn de reden dat het nu te duur is om de mondiale emissies terug te dringen, zeker voor arme landen.

Zoals Gates in een Zoom-gesprek met de Europese pers zei: “We richten ons nu vooral op makkelijke sectoren waar de Green Premiums laag zijn, zoals elektrische auto’s en bepaalde technieken voor stroomopwekking. We doen veel te weinig aan de lastige gevallen: staal, cement en vliegtuigbrandstof. Het zou omgekeerd moeten zijn.”

De meeste aandacht besteedt Gates niettemin aan de verduurzaming van de stroomproductie, goed voor 27 procent van de mondiale emissies. Hier zit de Green Premium hem niet zozeer in de prijs (groene stroom via zon en wind is maar 15 tot 20 procent duurder dan fossiel), maar in de betrouwbaarheid en onderbrekingen van de levering (wat te doen als er geen zon of wind is?). Opslag van stroom is nog altijd hét knelpunt. Mede daarom zet Gates met zijn bedrijf TerraPower op kernenergie nieuwe stijl in: het met supercomputers ontwikkelde concept voor een veilige, goedkope reactor die kernafval kan verwerken en het zelf amper produceert. De Amerikaanse overheid betaalt 3,3 miljard euro mee voor de ontwikkeling.

Het pleidooi van activisten als Greta Thunberg om fossiel al per 2030 uit te bannen, noemt Gates een fata morgana. Beeld EPA
Het pleidooi van activisten als Greta Thunberg om fossiel al per 2030 uit te bannen, noemt Gates een fata morgana.Beeld EPA

Verduurzaming van de stroomproductie is cruciaal, omdat het ook aan het vergroenen van andere sectoren kan bijdragen, zoals transport (16 procent van de emissies). Maar terwijl je auto’s makkelijk kunt elektrificeren, stuit je bij vrachtwagens, schepen en vliegtuigen op enorme Green Premiums. Zo zou een elektrisch aangedreven jumbojet 35 keer meer gewicht aan accu’s moeten meenemen dan nu aan kerosine en dus nooit kunnen opstijgen, een probleem dat de bestaande batterijtechnologie volgens Gates niet zal oplossen. Zijn stelregel is daarom: zet groene stroom in waar dit kan, maar ontwikkel daarnaast goedkope, schone alternatieven (zoals nieuwe bio- en electro­fuels, en kernreactoren voor schepen).

Het lastigste vergroeningsprobleem is volgens ­Gates de productie van materialen als staal, cement en plastic. Bij die processen komen veel broeikasgassen vrij (1 ton cement betekent 1 ton CO2), die bijna een derde van de emissies uitmaken, maar bedrijven en overheden doen er amper onderzoek naar. Het is cruciaal dat we technieken ontwikkelen om de productieprocessen klimaatneutraal te maken, zeker omdat ze enorm in omvang zullen toenemen. We bouwen de komende veertig jaar elke maand een New York City.

Opvallend is dat Gates vooral aandacht heeft voor het terugdringen van de uitstoot. Hij besteedt maar één hoofdstuk aan noodzakelijke aanpassingen aan de al bestaande opwarming, waaronder vooral de armste mensen lijden, bijvoorbeeld omdat hun leefgebied vaker overstroomt. Terwijl Gates toch de voorzitter is van de Global Commission on Adaptation. Als de wereld de komende tien jaar 1,5 biljoen euro, circa 0,2 procent van het mondiale bnp, in adaptatie investeert, levert dat 5,8 biljoen aan baten op, rekende die commissie voor. Zowel economisch als moreel een juiste zet, aldus Gates. ‘Degenen onder ons die het probleem vooral veroorzaakt hebben, moeten de rest van de wereld helpen het te overleven.’

Gates’ betoog in dit boek mondt uit in een actieplan (of beter een prioriteitenlijstje) om in elk geval de ontwikkelde landen tegen 2050 van de fossiele energie af te krijgen. Het pleidooi van radicale activisten als Greta Thunberg om fossiel al per 2030 uit te bannen, noemt Gates een fata morgana. Daarvoor zijn kolen, olie en gas nog te aanwezig en te goedkoop. ‘Dan moet je zeggen: bouw geen nieuwe woningen meer, ga nooit meer vliegen, zelfs eten zou een probleem worden.’

Wat we wel kunnen doen, aldus Gates, is zorgen dat we vóór 2030 alles in stelling brengen om in 2050 op nul uit te komen. Dat betekent: niet voor de makkelijke tussenstappen gaan (zoals kolen eerst vervangen door gas), maar investeren in echte doorbraken met nieuwe technieken en elektrificering. Zoals Gates zelf doet met zijn investeringen in Direct Air Capture, enorme luchtzuiveraars die CO2 uit de lucht halen.

Vervijfvoudigde budgetten

Hij wil zo snel mogelijk een programma voor research en ontwikkeling opzetten, met vervijfvoudigde budgetten voor onderzoek naar schone energie. Overheden kunnen helpen door snel een prijskaartje aan CO2 te hangen, want de Green Premiums moeten omlaag, fossiel mag niet meer lonen. De rijke landen moeten het voortouw nemen. Ook in hun eigen belang: er zijn enorme markten te winnen voor schone energie en staal.

Politiek is nagenoeg afwezig in zijn boek. Gates zegt weinig over de politieke kanten van de klimaatcrisis, van de destructieve impact van rechts-populisten als Trump en Bolsonaro tot de manier waarop de fossiele sector nog steeds de energietransitie traineert, toch een cruciaal probleem. In het interview met de Europese pers was hij wel kritisch over politici die lippendienst bewijzen aan zero carbon in 2050, maar dat niet in serieuze financiering van onderzoek en ontwikkeling vertalen. “Dit laat zien dat de wereld nog steeds geen echt plan heeft. Hoe kan het anders dat ík de grootste investeerder ben in technologie voor CO2-reductie, één iemand, dat is toch idioot?”

De vraag blijft of we dit boek zouden lezen als het niet door Bill Gates was geschreven. Een tech­miljardair die weliswaar kapitalen in schone technologie steekt en op grond daarvan bij wereldleiders aanschuift, maar die nog lang in olie en gas belegde en in privéjets over de wereld vliegt, zelfs naar de klimaattop van Parijs.

Klopt, zegt Gates in zijn inleiding, hij is een ‘rijke man met een mening’, maar het is een onderlegde mening, en ja, hij is een ‘technofiel’, maar zonder technologie gaan we de klimaatcrisis niet oplossen. En ja, zijn CO2-voetafdruk is ‘absurd hoog’, maar hij compenseert die ‘meer dan dubbel’.

De Gates-factor wringt vooral wanneer zijn eigen belangen een rol spelen, zoals bij de kernreactor van TerraPower. Jammer dat overheden niet meebetalen aan een demonstratiemodel, aldus Gates (‘Ik besef dat dit klinkt als eigenbelang, omdat ik een hightech nucleair bedrijf bezit’). Het leidt, los van de paranoia van de complotdenkers, toch tot de vraag hoe wenselijk het is dat de technologische oplossingen voor de klimaatcrisis mede bepaald worden door de afwegingen van één man. U weet het antwoord.

Bill Gates, Hoe we een klimaatramp kunnen vermijden, Hollands Diep, 288 p., 21,99 euro. Vertaald door Edzard Krol en Ireen Niessen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234