Zaterdag 29/01/2022

'De mens raakt nooit meer verlost van het taboe in Oedipus'

Voor de tweede keer komt het Catalaanse kunstenaarscollectief La Fura dels Baus naar de Brusselse Munt om er een opera te regisseren. De eerste keer zetten ze er voor 'Le Grand Macabre' van György Ligeti een reusachtig vrouwenlichaam op de bühne. Nu heeft de Munt hen gevraagd een nog veel minder bekend werk uit het begin van de twintigste eeuw te ensceneren: Oedipe van de Roemeense componist Georges Enescu.

Oedipus moet een van de meest geïnterpreteerde verhalen uit de geschiedenis van de podiumkunst zijn. Welk origineel beeld zou La Fura daar nog voor vinden? In de gangen van de Muntateliers staan her en der levensgrote, hyperrealistische poppen, in vuile kleren gestoken. Honderdvijftig moeten het er worden, die het decor zullen bevolken.

De twee regisseurs zijn Alex Ollé en Valentina Carrasco. De ene is de man van de beelden, de ander meer een vrouw van ideeën. Het gesprek is nog niet goed begonnen of Ollé en Carrasco halen hun laptop boven en tonen het ene computergegenereerde prentje na het andere. Hun Oedipus wordt een aaneenschakeling van beelden, of beter: van nachtmerries en hallucinaties. Carrasco geeft er de filosofische achtergrond bij.

Alex Ollé: "Oedipus is een personage dat de mythe overstijgt. Het is een noodlot dat al beschreven is voor het geboren wordt. Elk van ons heeft zo'n voorbestemming. Anderzijds hebben wij geprobeerd Oedipus los te maken uit zijn tijd, uit de klassieke wereld. Daarom hebben wij elke scène in een andere tijd geplaatst. Zo maakt Oedipus een reis doorheen de tijd, tot op vandaag."

Beeld 1: proloog. Voorstelling van de personages: een fries.

Ollé: "Element één is de tijd. Element twee is het noodlot. Om dat weer te geven hebben we gekozen voor het materiaal waaruit wij volgens de bijbel zijn gemaakt: de modder, de klei. We hebben daarbij gedacht aan de grote rode modderstroom die in Hongarije een ramp heeft veroorzaakt. Dat was een substantie die alles vervuilde, die je niet van je af kon wassen. Dat beeld verwijst naar het feit dat de moderne mens graag het noodlot zou controleren maar dat er één ding is dat hij niet kan beheersen: de catastrofe. Daarom is heel het decor besmeurd met modder."

Beeld 2: de achtermuur beweegt en de ruimte opent zich, als de doos van Pandora.

Ollé: "Daarbij heb ik gedacht aan Jean Cocteau, zowel aan zijn Oedipusstuk La machine infernale als aan Les enfants terribles, waarin hij verwijst naar Isadora Duncan die met haar halsdoek verstrikt raakt in de wielen van een auto. Ook hier weer het noodlot, en via de machine de onontkoombare beweging van de tijd."

Als de muur helemaal naar achteren is verschoven, komt het zicht vrij op de divan van Freud, opnieuw hyperrealistisch weergegeven. Hierop speelt zich de scène met Oedipus en zijn voedstermoeder Merope af: Merope analyseert haar aangenomen zoon en hij vertelt haar zijn droom waarin hij het oedipuscomplex ziet.

Carrasco: "Het stuk vertelt meer dan de twéé tragedies (Koning Oedipus en Oedipus in Colonus van Sophocles, SM). Het vertelt het leven van een man. Ook de delen van zijn leven die men anders slechts kent uit de verhalen van andere personages, zoals zijn geboorte, beleef je hier mee. Dat geeft een menselijker kant aan het personage. Oedipus wordt net als ieder ander kind onschuldig geboren, zelfs gevierd als koningskind. De scène met Merope is een echte familiescène, uit een min of meer normale familie. Je ziet de mama. Dat geeft ook een andere blik op zijn dood, die in de tragedie Oedipus in Colonus een tamelijk retorische, politieke gebeurtenis is. Hier is het ook het kind van in het begin dat sterft.

"Waarom raken wij Oedipus nooit kwijt? Er zit iets in onze mentale structuur, waardoor dat ene taboe blijft bestaan. De samenleving is veel vrijer geworden, sociaal en seksueel is nagenoeg alles mogelijk. Maar kinderen maken bij je moeder, dat is nog altijd een taboe. Je vader vermoorden: een taboe. Het is ongelooflijk dat de oude Grieken dat al op het toneel hebben durven zetten."

Beeld 3: de driesprong.

Carrasco: "We zijn in de twintigste eeuw: werklui op een autoweg, uit de nevel zie je de schijnwerpers van een auto komen. De auto stopt vóór Oedipus. Hij doodt zijn vader."

Beeld 4: de sfinx.

Ollé: "Wat kan een hele stad terroriseren? We hebben gekozen voor een vliegtuig uit de Tweede Wereldoorlog, al was het maar omdat de sfinx vleugels heeft. Het is het symbool van de bezetting, van de onderdrukking, van de angst. Het soort controle dat de nazi's uitoefenden in bezet gebied, vernietigde het sociale weefsel."

Beeld 5: Oedipus wordt tot koning gekroond.

Carrasco: "We dachten aan de foto's die Sebastião Salgado van de goudmijnen in Brazilië heeft gemaakt. In het libretto wordt ook verwezen naar ladders waarmee de inwoners op de stadsmuren klimmen. Die mensen zijn als termieten, zij nemen elk een stukje van de sfinx, totdat die is verdwenen."

Beeld 6: Iocaste. De pest.

Carrasco: "Iedereen probeert de modder weg te wassen maar dat lukt niet. Het toneel verandert in iets als een veldhospitaal. Heel het derde bedrijf is als een politieonderzoek. Op het einde weten ze dat hij de moordenaar is."

Beeld 7: Oedipus vertrekt met Antigone in ballingschap.

Ollé: "De modder stijgt steeds verder, ze komt de mensen tot de mond."

Beeld 8: Oedipus in Colonus.

Ollé: "Hij heeft het einde van zijn leven en dus rust gevonden. Tot hiertoe heeft hij beslist om het noodlot te volgen, nu beslist hij autonoom om te blijven en te sterven. Water stort op hem neer en wast de modder van zijn lichaam. Hij is de enige die de modder kan wegwassen omdat alleen hij het noodlot overwint.

"Het eerste wat ik zoek nadat ik een libretto heb gelezen, is een ruimtelijk concept. In dat beeld zoek je de zuiverste weergave van de essentie, zoals in een distillatieproces. Vandaar dat de ruimte het eerste is wat je onthoudt van onze voorstellingen."

Carrasco: "Maar het beeld staat niet op zichzelf. Het betekent iets. De modder in deze voorstelling heeft een betekenis. Het beeld van de ramp in Hongarije is niet gratuit gekozen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234