Dinsdag 15/06/2021

'De mens ging erop vooruit, de planeet duikt in het rood'

De Millenniumdoelstellingen. Het klinkt nog even fonkelend optimistisch als vijftien jaar geleden. Toen beloofden 189 landen acht grote wereldproblemen, zoals armoede en hiv, op te lossen. Over zes maanden valt de deadline. Wat leverde het allemaal op? 'Heel wat. Toch kun je hier ook cynisch van worden.'

"De VN-top was er niet over te spreken. Acht beloftes over ontwikkeling in arme landen? Dat zou de VN-secretaris-generaal Kofi Annan te veel betrekken bij ontwikkelingsproblematiek. Zijn hoofdopdracht was de vrede bewaren, niet malarianetten tellen." Ontwikkelingseconoom Jan Vandemoortele - ook wel 'Mister MDG' - is een van de twee architecten van de Millenniumdoelstellingen (MDGs), de ultieme wenslijst voor de wereld. In 2000 was hij, toen actief bij het VN-Ontwikkelingsprogramma, de scheidsrechter in het internationaal gekibbel over hoe de lijst eruit zou zien.

"Uiteindelijk ging de top overstag. Er was net een top over ontwikkelingshulp, maar die dreigde in slappe conclusies te blijven steken. Ikzelf en een collega besloten er een behapbaar actieplan van te maken. Omdat het een tijd was van optimisme over ontwikkeling en hecht multilateralisme met een sterke leider, is het idee van de acht doelen toch aanvaard."

Het belangrijkste principe was dat van 'de drie B's': doelstellingen die voor iedereen begrijpelijk zijn en die beknopt en becijferbaar zijn. "Dat lijkt simpel, maar daar is zes maanden getouwtrek aan voorafgegaan, omdat alle VN-agentschappen en verschillende landen hun zegje moesten doen. De Millenniumdoelstellingen zijn níét door wetenschappers en technocraten zoals ik opgesteld, maar door de politiek. Wij gaven enkel de voorzet", zegt Vandemoortele.

Veel verwachtte hij niet van het concept. Maar de Millenniumdoelen werden een internationale referentie in klaslokalen, regeringsvoorstellen, jaarrapporten maar ook in gezondheidsposten op afgelegen plekken waar in geen jaren nog een dokter was geweest. De eenvoud ervan gaf zowat iedereen de indruk dat de wereld redden toch wel kan. Als je het maar in stukjes en stapjes opdeelt. En alles goed telt en bijhoudt.

"Ik kan dat niet wetenschappelijk hard maken, maar er zijn zeker extra inspanningen gebeurd gewoon omdat die MDGs er waren", zegt Bogdan Vanden Berghe, directeur bij 11.11.11. De acht doelen bleken ook zeer welkom om over ontwikkelingssamenwerking te communiceren naar de man in de straat. "Ook in onderhandelingen, of het nu over landbouw, handel of klimaat gaat, wordt er steevast naar verwezen als een soort cruciale richtlijn en verplichting, terwijl de doelen strikt genomen niet bindend zijn. Landen riskeren geen boetes. Door het gewicht dat eraan is gegeven, werden ze echter moreel bindend", zegt Vanden Berghe.

Wat is extreme armoede?

Maar wat heeft het nu allemaal opgeleverd? De VN zelf melden dat de wereld "de armoede heeft gehalveerd", "honger bijna heeft gehalveerd", "goed op weg is aids, tbc en malaria te stoppen", "ontwikkelingshulp naar een recordhoogte heeft gebracht" en "de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen op school en in de politiek sterk heeft verminderd" sinds 1990, het referentiejaar.

Specialisten, ngo's en ook VN-lui zelf zien het niet altijd zo en blijken het ook niet altijd eens. Zo besluiten de Belgische ngo's van de 'Coalitie 2015 De Tijd Loopt' bijvoorbeeld dat de doelstellingen over armoede en honger, gelijkheid van mannen en vrouwen en een duurzaam leefmilieu bereikt zijn, maar alle andere doelen niet of nauwelijks. Armoede- en genderexperts zijn het daar niet mee eens, milieuorganisaties nog veel minder.

"Extreme armoede is gedaald, maar de grens ligt op 1,25 dollar per dag. Vanaf 1,26 dollar per dag ben je niet meer extreem arm, wat toch zeer twijfelachtig is", zegt bijvoorbeeld globaliserings- en armoede-expert Francine Mestrum (ULB). "De velen die van 1,25 naar 1,26 dollar per dag opklommen, blijven zeer kwetsbaar en lopen permanent het risico opnieuw in de extreme armoede te vallen. Het beleid blijft gericht op armoede doen toenemen, met onder meer privatisering van pensioenen, water, overheidsdiensten en landgrabbing door grote bedrijven."

Zo wees recent onderzoek van de Britse krant Financial Times erop dat 2,8 miljard mensen onder de armoedegrens dreigen te vallen door de ongelijke economische groei in veel groeilanden. "Men wil de mensen niet van honger zien sterven, maar de politieke wil om armoede aan de basis uit te roeien is er niet. Zolang je niets doet aan de ongelijkheid, die almaar groter wordt en een motor van armoede is, doe je aan symptoombestrijding", zegt Mestrum.

Ook achter de puike resultaten over toegang tot drinkbaar water plaatsen specialisten vraagtekens. Het aantal mensen dat toegang heeft tot drinkbaar water is fiks gestegen, maar we weten niet hoe drinkbaar dat water echt is. Dat wordt niet getest.En volgens het VN-Milieuprogramma (UNEP) zijn visbestanden, zoet water en dier- en plantensoorten absoluut in een slechte toestand, heeft 30 procent van de mensen onvoldoende water en worden de bosbestanden niet voldoende beschermd. Om over de CO2-uitstoot nog maar te zwijgen.

Dat de gelijkheid tussen mannen en vrouwen gerealiseerd is, is eveneens een illusie. Ja, er gaan nu bijna even veel meisjes als jongens naar de basisschool. Maar vanaf het secundair en zeker het hoger onderwijs komt de ongelijkheid vaak terug.

Vandemoortele geeft dan weer wel een positieve score aan bijna alle doelstellingen, uitgezonderd aan die over het milieu en de internationale samenwerking. "De mens is erop vooruitgegaan, de planeet achteruit", besluit hij. Net zoals ook Vanden Berghe en Mestrum noemt hij de achtste doelstelling een fiasco. "Het handelsbeleid zit totaal fout en werd niet eerlijker, integendeel. Hier zit de achillespees van de MDGs. We trappen de ladder weg die ontwikkelingslanden nodig hebben om economisch op te klimmen en het zo ook echt duurzaam beter te kunnen gaan doen. De handelsdeals die wij hen opdringen zijn louter in ons eigen voordeel."

Cynisme

Mestrum zegt dat ze net daarom al tien jaar haar best doet om niet cynisch te worden van de MDGs. "Als je ziet hoe vreselijk scheef we de handelsverdragen en kapitaalregelingen blijven trekken, hoe fiscale paradijzen en kapitaalvlucht in stand gehouden worden waardoor ontwikkelingslanden echt vleugellam worden, dan kun je niet anders dan concluderen dat we de echte oorzaak van onderontwikkeling niet aanpakken. Dat is pure politieke onwil, die dan gemaskeerd wordt met soms niet eens te bewijzen MDG-resultaten. 'Kijk eens wat allemaal verwezenlijkt is, maar kijk dan ook vooral weg van wat we niet doen, de echte oorzaak aanpakken.'"

Hier past met andere woorden enkel donkerrood. Daar lijkt iedereen het ook over eens. Maar waarom geeft Vandemoortele zes van de acht doelen 'groen'? "Omdat het streven crucialer is dan het letterlijk halen van die doelen", zegt hij. "Het is een misverstand dat dat de bedoeling was. Als je het zo ziet, dan weten we zeker dat amper één ervan echt gehaald zal worden: evenveel meisjes als jongens op de lagere school. Beweren dat de andere doelen bereikt zijn en de armoede gehalveerd is, kan niet - tenzij je je baseert op statistisch gegoochel."

Met de becijfering is er inderdaad een probleem (zie kader). En dat geeft de VN zelf deels toe. "Van veel landen ontbreken betrouwbare data. De meeste landen in zwart Afrika hebben zelfs geen waterdicht burgerregistratiesysteem", zo staat in het laatste MDG-rapport. En dat terwijl meten de crux is van de MDGs.

Er is ook kritiek op het feit dat het referentiejaar 1990 is, terwijl de doelen in 2000 ingingen. "En de resultaten zijn ook soms politiek gestuurd", zegt Vandemoortele. "Als je maar vaak genoeg herhaalt dat de armoede gehalveerd is, gaat iedereen dat geloven en lanceer je het idee dat het neoliberale systeem oké is, want het dringt zelfs armoede terug. Het kan dat de armoede gehalveerd is, maar dat bewijzen, kunnen we niet. We kunnen ook niet aantonen dat de vooruitgang er echt door de MDGs kwam."

Andere experts zijn optimistischer in hun eindoordeel. "Ondanks de gaten in de data zijn de positieve trends duidelijk", zegt Vandemoortele. "Bovendien is ontwikkelingssamenwerking via de MDGs toch concreter onze levens binnengedrongen. Wie kleren wil kopen op zaterdag, kan via de app 'Rank a Brand' kiezen voor een merk dat geen mensen uitbuit."

Er is een vlag in de grond geplant, zegt Bogdan Vanden Berghe. "De opvolgers van de MDGs, de Duurzame Ontwikkelingsdoelen of (SDGs, zie kader) staan in de steigers, dus ontwikkelingssamenwerking en landen daarbij verantwoordelijk stellen, dat blijft overeind. En dat is winst."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234