Dinsdag 03/08/2021

Millennium Goals

"De mens ging erop vooruit, de planeet duikt in het rood"

Een Soedanese vrouw met haar baby. Beeld AFP
Een Soedanese vrouw met haar baby.Beeld AFP

De Millenniumdoelstellingen. Het klinkt nog even fonkelend optimistisch als vijftien jaar geleden. Toen beloofden 189 landen acht grote wereldproblemen zoals armoede en hiv op te lossen. Binnen zes maanden valt de deadline. Wat leverde het allemaal op? "Heel wat. Toch kun je hier ook cynisch van worden."

"De VN-top was er niet over te spreken. Acht beloftes over ontwikkeling in arme landen? Dat zou de VN-secretaris-generaal Kofi Annan te veel betrekken bij ontwikkelingsproblematiek. Zijn hoofdopdracht was de vrede beweren, niet malarianetten tellen."

Ontwikkelingseconoom Jan Vandemoortele - ook wel 'Mister MDG' - is een van de twee architecten van de millenniumdoelstellingen (MDG's), de ultieme wenslijst voor de wereld. In 2000 was hij, als kader bij het VN-Ontwikkelingsprogramma, de scheidsrechter in het internationaal gebikkel over hoe de lijst eruit zou zien.

"Uiteindelijk ging de top overstag. Er was net een top over ontwikkelingshulp, maar die dreigde in slappe conclusies te blijven steken. Ikzelf en een collega besloten er een behapbaar actieplan van te maken. Omdat het een tijd was van optimisme over ontwikkeling, hecht multilateralisme met een sterke leider is het idee van de acht doelen toch aanvaard."

Drie B's

Het belangrijkste principe was dat van 'de drie B's': doelstellingen die voor iedereen begrijpelijk zijn en die beknopt en becijferbaar zijn. "Dat lijkt simpel, maar daar is zes maanden getouwtrek aan voorafgegaan omdat alle VN agentschappen en verschillende landen hun zegje moesten doen. De Millenniumdoelstellingen zijn niét door wetenschappers en technocraten zoals ik opgesteld, maar door de politiek. Wij gaven enkel de voorzet", zegt Vandemoortele.

Veel verwachtte hij niet van het concept. Maar de Millenniumdoelen werden een internationale referentie in klaslokalen, regeringsvoorstellen, jaarrapporten maar ook in gezondheidsposten op afgelegen plekken waar in geen jaren nog een dokter was geweest. De eenvoud ervan zorgde voor voluntarisme en gaf zowat iedereen de indruk dat de wereld redden toch wel kan. Als je het maar in stukjes en stapjes opdeelt. En goed telt en alles bijhoudt.

"Ik kan dat niet wetenschappelijk hard maken, maar er zijn zeker extra inspanningen gebeurd gewoon omdat die MDG's er waren", zegt Bogdan Vanden Berghe, directeur bij 11.11.11. De acht doelen bleken ook zeer welkom om over ontwikkelingssamenwerking te communiceren naar de man in de straat. "Ook in onderhandelingen, of het nu over landbouw, handel of klimaat gaat, wordt er steevast naar verwezen als een soort cruciale richtlijn en verplichting, terwijl de doelen strikt genomen niet bindend zijn. Landen riskeren geen boetes. Door het gewicht dat eraan is gegeven, werden ze echter moreel bindend", zegt Vanden Berghe.

null Beeld rv
Beeld rv
Een Soedanese vrouw met haar pasgeborene. Zuid-Soedan heeft de hoogste moedersterfte ter wereld. Beeld REUTERS
Een Soedanese vrouw met haar pasgeborene. Zuid-Soedan heeft de hoogste moedersterfte ter wereld.Beeld REUTERS

Maar wat heeft het nu allemaal opgeleverd? De VN zelf meldt dat de wereld 'de armoede heeft gehalveerd', 'honger bijna heeft gehalveerd', 'goed op weg is aids, tbc en malaria te stoppen', 'ontwikkelingshulp naar een recordhoogte heeft gebracht' en 'de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen op school en in de politiek sterk heeft verminderd' sinds 1990, het refentiejaar voor de doelen.

Specialisten, ngo's en ook VN-lui zelf zien het niet altijd zo en blijken het ook niet altijd eens. Zo besluiten de Belgische ngo's van de 'Coalitie 2015 De Tijd Loopt' bijvoorbeeld dat de doelstellingen over armoede en honger, gelijkheid van mannen en vrouwen en een duurzaam leefmilieu bereikt zijn, maar alle andere doelen niet of nauwelijks. Armoede- en genderexperts zijn het daar niet mee eens, milieuorganisaties nog veel minder.

"Extreme armoede is gedaald, maar de grens ligt op 1,25 dollar per dag. Vanaf 1,26 dollar per dag ben je niet meer extreem arm, wat toch zeer twijfelachtig is", zegt bijvoorbeeld globaliserings- en armoede-experte Francine Mestrum (ULB). "De velen die van 1,25 naar 1,26 dollar per dag opklommen, blijven zeer kwetsbaar en lopen permanent het risico opnieuw in de extreme armoede te vallen. Het beleid blijft namelijk gericht op armoede doen toenemen, met onder meer privatisering van pensioenen, water, overheidsdiensten en landgrabbing door grote bedrijven."

Zo wees recent onderzoek van de Britse krant Financial Times erop dat 2,8 miljard mensen onder de armoedegrens dreigen te vallen door de ongelijke economische groei in veel groeilanden. "Men wil de mensen niet van honger zien sterven, maar de politieke wil om armoede aan de basis uit te roeien is er niet. Zolang je niets doet aan het bestrijden van de ongelijkheid, die almaar groter wordt en een motor van armoede is, doe je aan symptoombestrijding", zegt Mestrum.

Ook achter de puike resultaten over de toegang tot drinkbaar water plaatsen specialisten vraagtekens. Het aantal mensen dat toegang heeft tot drinkbaar water is fiks gestegen, maar we weten niet hoe drinkbaar dat water echt is. Dat wordt namelijk niet getest.

Over de andere milieu-doelstellingen zegt Jacqueline McGlade, hoofdwetenschapper bij het VN-Milieuprogramma (UNEP): "Visbestanden, zoet water en dier- en plantensoorten zijn absoluut in een slechte toestand en dertig procent van de mensen heeft onvoldoende water. De bosbestanden zijn niet voldoende beschermd." Om over de CO2-uitstoot nog maar te zwijgen.

Dat de gelijkheid tussen mannen en vrouwen gerealiseerd is, is eveneens een illusie. "Ja, er gaan nu bijna evenveel meisjes als jongens naar de basischool. Maar vanaf het secundair en zeker het hoger onderwijs komt de ongelijkheid gewoon terug", zegt gender-onderzoeker Petra Debusscher (Universiteit Antwerpen).

Jan Vandemoortele geeft dan weer wél een positieve score aan bijna alle doelstellingen, uitgezonderd aan die over het milieu en de internationale samenwerking. "De mens is erop vooruitgegaan, de planeet achteruit", besluit hij.

Net als Vanden Berghe en Mestrum noemt hij de achtste doelstelling een fiasco. "Het handelsbeleid zit totaal fout en werd helemaal niet eerlijker, intgendeel. Hier zit de achillespees van de MDG's. We trappen de ladder weg die ontwikkelingslanden nodig hebben om economisch te klimmen en het zo ook echt duurzaam beter te kunnen gaan doen. De handelsdeals die wij hen opdringen, zijn louter in ons eigen voordeel."

Mestrum zegt dat ze net daarom al tien jaar haar best doet om niet cynisch te worden van de Millenniumdoelstellingen. "Als je ziet hoe vreselijk scheef we de handelsverdragen en kapitaalregelingen blijven trekken, hoe fiscale paradijzen en kapitaalvlucht in stand gehouden worden waardoor ontwikkelingslanden echt vleugellam worden, dan kun je niet anders dan concluderen dat we aan symptoombestrijding doen en de echte oorzaak van onderontwikkeling niet aanpakken. Dat is pure politieke onwil, die dan gemaskeerd wordt met de soms zelfs niet te bewijzen MDG-resultaten. 'Kijk eens wat allemaal verwezenlijkt is, maar kijk dan ook vooral weg van wat we niet doen: de echte oorzaak aanpakken.'"

Hier past met andere woorden enkel donkerrood. Daar lijkt iedereen het ook over eens.

Tijdens een wake in in New Delhi bidt een studente voor een slachtoffer van groepsverkrachting. Beeld REUTERS
Tijdens een wake in in New Delhi bidt een studente voor een slachtoffer van groepsverkrachting.Beeld REUTERS

Politiek gestuurd

Maar waarom geeft de Vandemoortele zes van de acht doelen 'groen'? "Omdat het streven crucialer is dan het letterlijk halen van die doelen", zegt hij. "Het is een misverstand dat dat de bedoeling was. Als je het zo ziet, dan weten we zeker dat amper één ervan echt zal gehaald worden: evenveel meisjes als jongens op de lagere school. Beweren dat de andere doelen bereikt zijn en de armoede of het aantal mensen zonder drinkwater gehalveerd zijn kan niet, tenzij je je baseert op statistisch gegoochel."

Met de becijfering is inderdaad een probleem (zie beneden). En dat geeft de VN zelf deels toe. "Van veel landen ontbreken betrouwbare data. De meeste landen in zwart Afrika en verschillende ontwikkelingslanden hebben zelfs geen waterdicht burgerregistratiesysteem", zo staat in het laatste MDG-rapport. En dat terwijl meten de crux is van de MDG's.

Er is ook kritiek op het feit dat het referentiejaar 1990 is, terwijl de doelen in 2000 ingingen. "En de resutaten zijn ook soms politiek gestuurd", zegt Vandemoortele. "Als je maar vaak genoeg herhaalt dat de armoede gehalveerd is, gaat iedereen dat geloven en lanceer je het idee dat het neoliberale systeem helemaal ok is, want het dringt zelfs armoede terug. Het kan dat de armoede gehalveerd is, maar dat wetenschappelijk bewijzen kunnen we niet. We kunnen ook niet aantonen dat de vooruitgang er echt door de MDG's kwam."

Andere experts zijn optimistischer in hun eindoordeel. "Ondanks de gaten in de data zijn de positieve trends duidelijk", zegt Vandemoortele. "Bovendien is ontwikkelingssamenwerking via de MDG's toch concreter onze levens binnengedrongen. Wie kleren wil kopen op zaterdag, kan via de app 'Rank a brand' kiezen voor een merk dat geen mensen uitbuit."

Er is een vlag in de grond geplant, zegt Bogdan Vanden Berghe. "De opvolgers van de millenniumdoelen, de Duurzame Ontwikkelingdsoelen of 'SDG's' (zie beneden) staan in de steigers, dus doelgerichte ontwikkelingssamenwerking en landen daarbij verantwoordelijk stellen blijven overeind. Dat is winst. Ja, het was niet ambitieus genoeg en er zijn mankementen. Maar iedere mens die door deze oefening beter leeft, is hoe dan ook winst, ondanks alles wat rammelt aan het concept."

Tijdens een wake in New Delhi wordt gebeden voor een slachtoffer van groepsverkrachting. Beeld AP
Tijdens een wake in New Delhi wordt gebeden voor een slachtoffer van groepsverkrachting.Beeld AP

WAT NA DE MDG'S? 17 nieuwe doelen met 169 subdoelen

Niet alleen politici en technocraten, maar nu ook ngo's, denktanks, wetenschappers en belangengroepen werken aan de opvolgers van de millenniumdoelstellingen, de SDG4s of Duurzame Ontwikkelingsdoelen.

Dat brengt meer expertise uit het veld aan tafel. Maar het zorgt ook voor een ratjetoe van maar liefst 17 doelen en 169 subdoelen, die vaak uiterst vaag zijn. Zoals voorstel 4.7: 3Ervoor zorgen dat alle leerlingen tegen 2030 de vaardigheden en kennis verwerven die nodig zijn om duurzame ontwikkeling te stimuleren, met onder andere scholing voor duurzame ontwikkeling en duurzame levensstijlen, mensenrechten, gendergelijkheid, een cultuur van vrede en niet-geweld promoten, wereldburgersschap, appreciatie voor culturele diversiteit en de bijdrage van cultuur aan duurzame ontwikkeling."

Probeer dat maar eens te meten.

"En 17 doelen met 169 subdoelen, leg dat nog maar eens uit aan de gewone burger", zegt Vandemoortele. "De succesformule van begrijpbaar, becijferbaar en beknopt zoals bij de MDG's is overboord gegooid." Hij acht de kans dan ook klein dat de SDG's evenveel weerklank krijgen.

Maar dat heeft ook met de politieke context te maken. Vandemoortele: "De unipolaire wereld met een hechte samenwerking die ervoor zorgde dat de MDG's overal aansloegen, is niet meer. Dat zie je in zowat het belangrijkste dossier, klimaat, waar een loopgravenoorlog woedt tussen rijk en arm."

Bogdan Vanden Berghe (11.11.11) stelt dat de realiteit industrielanden zal dwingen om hun prioriteiten te koppelen aan die van de ontwikkelingslanden. "De klimaatopwarming en de gevolgen van de globale financiële crisis tonen dat het Westen meer en meer gedeelde belangen heeft met het zuiden."

Beide specialisten zijn het er echter over eens dat er nu veel minder animo is dan in 2000. Enkele crises later is het een andere wereld, met veel minder multilaterale samenwerking. Vandemoortele: "Wellicht kun je voor de SDG's enkel nog mobiliseren als je ze sterk vereenvoudigt of met de impact van persoonlijkheden zoals Tutu, Lula (voormalig president van Brazilië, red.) en Bono. Die hadden we in 2000 niet eens nodig."

DATA-ALARM

De kracht van de MDG's is dat ze becijferbaar zijn en je er landen dus op kunt aanspreken. "Maar iedere expert weet dat er een gigantisch probleem is met de data", zegt Morten Jerven van de Fraser University in Vancouver. Hij deed onderzoek naar de gegevensinzameling en ziet dat ontwikkelingslanden de middelen er niet voor hebben.

Uit 155 van de 189 landen was bijvoorbeeld nooit meer dan zeventig procent van de data beschikbaar die nodig was om vooruitgang op 55 van de zestig subdoelen te meten. Dat bleek eind vorig jaar uit een rapport door een onafhankelijk VN adviesorgaan. Bijna de helft van de cijfers in arme regio's en conflictgebieden zijn schattingen en modellen.

Een derde is door de landen zelf geproduceerd en van twijfelachtige kwaliteit. Neem Botswana, dat voor zijn armoedecijfer een schatting uit 1993 extrapoleert. En enquêtes over antimalariamedicijnen of condoomgebruik zijn er soms gewoon helemaal niet, want die zijn duur.

Jerven, auteur van 'Poor numbers - How we are misled by African development statistics and what to do about it': "Het meeste van wat we weten over het Afrikaanse welvaartspeil is op zijn best een opeenstapeling van gokken, tegenstrijdige observaties en omstreden veronderstellingen." Jerven baseert zich onder andere op zijn bezoeken aan instellingen voor statistiek in Ghana, Nigeria en Zambia waar hij moest vaststellen dat het om vervallen eemanskantoortjes gaat waar de betrokken medewerkers de middelen niet hebben om hun werk deftig te doen. "En dat heeft zware gevolgen. Je denkt ziektes en doodsoorzaken beter te bestrijden dan je doet, bijvoorbeeld", zegt Jerven.

Ook lastig is volgens hem dat 1990 het referentiejaar is voor de MDG's, maar voor verschillende onderwerpen bestonden toen geen gegevens volgens de MDG-criteria. "Daar komt dan wat gegoochel bij kijken om het toch te doen kloppen", zegt Jerven.

Mestrum geeft een voorbeeld: "In 1981 is extreme armoede door de Wereldbank geschat op 800 miljoen mensen. In 2008 is dat cijfer voor 1981 opgetrokken naar 1,908 miljard."

Er staan heel veel publieke en private inspanningen op stapel om aan al die gaten in de cijferberg iets te doen. Maar Jerven maakt zich desondanks zorgen. "In de SDG's staan nog meer te meten doelen. Er is voor elk wat wils, wat wil zeggen dat je op altijd wel iets kunt scoren. Veel nuttiger zou zijn: meten wat te meten is en niet doen alsof je alles kunt meten. Insiders weten dat, maar blijven zeggen: 'Als er iets mis is met data, gaan we gewoon nog meer meten.' Al die verslagen met twijfelachtige cijfers zijn leuk voor in Wahsington D.C., maar daar heeft iemand die wegzakt in armoede niets aan."

Lees ook

In 2000 schaarden 189 landen zich achter acht 'millenniumdoelen'. De deadline loopt binnen een half jaar af. Wat heeft de wereld ervan gebakken?

Lees hier alles over de eerste vier doelstellingen - extreme armoede en honger uitroeien, lager onderwijs voor iedereen, gelijkheid tussen mannen en vrouwen promoten en kindersterfte inperken.

Lees hier alles over de laatste vier doelstellingen - moedersterfte wegwerken, aids en andere ziektes bestrijden, het milieu redden en arme landen helpen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234