Dinsdag 17/05/2022

De mening van de vogels is weer eens niet gevraagd

Het heeft even geduurd maar we hebben hem gevonden: de Belg die in de voorbije week niet met strooizout in de weer was om zijn stoep sneeuwvrij te krijgen. Zout strooien? Marcel Peeters uit Brasschaat denkt er niet aan. “Iemand moet aan de vogels denken”, vindt de man. Mussen, vinken en koolmeesjes vallen dezer dagen als vliegen. Niet omdat hun vleugels bevriezen door de koude, maar doordat hun magen zijn veranderd in zoutvaatjes.“Wanneer de sneeuw dooit, loopt al dat strooizout mee met het water in de greppels. Vogels die daarvan drinken, lopen een maagvergiftiging op”, legt Marcel (62) uit. “Door die toxische reactie krijgen ze dorst en beginnen ze nog meer te drinken. Met alle gevolgen van dien. Ze worden helemaal suf en kunnen niet meer vliegen. Als hun maag niet op tijd gespoeld wordt, zijn ze - letterlijk - een vogel voor de kat.”Hoeveel gevleugelde slachtoffers de strooimachines deze winter al hebben gemaakt, is niet te achterhalen. “Het aantal ligt sowieso heel hoog”, zegt Jan Rodts van Vogelbescherming Vlaanderen. “De meeste vogels sterven ergens aan de kant van de weg, waar niemand hen vindt.”

8.333 VRACHTWAGENS VOL ZOUT

Van de hoeveelheden strooizout op Vlaamse wegen zijn cijfers voorhanden. Alleen al het Agentschap Wegen en Verkeer verspreidde tot nu toe zo’n 50.000 ton op de snel- en gewestwegen. Ter vergelijking: dat zijn 8.333 vrachtwagens vol zout. Vorig jaar klokte de overheid na een al even barre winter af op 60.000 ton en een kostennota van 14 miljoen euro. Er is zoveel gestrooid dat gemeenten in het buitenland moesten bedelen om een extra voorraad en dat de zakjes zout in bepaalde doe-het-zelfzaken gerantsoeneerd moesten worden. Dat de straten bij het vallen van de eerste sneeuwvlokken meteen van een flinke zoutlaag worden voorzien, zouden we te danken hebben aan een zekere LeRoy F. Johnson. De Amerikaanse ingenieur uit New Hampshire zou in 1938 als eerste hebben voorgesteld om de sneeuw systematisch te lijf te gaan met zout. Het smeltpunt van het witte goedje ligt een stuk lager dan dat van water en zorgt voor een pekellaag op het wegdek die pas onder min 10 graden bevriest.Professor Benjamin Van der Veken van het departement chemie aan de Universiteit Antwerpen vermoedt dat zout al in de middeleeuwen gebruikt werd om een ijslaag weg te werken. “Lang voordat het effect van zout door wetenschappers werd bewezen, werd het waarschijnlijk al empirisch geconstateerd. Per toeval, zeg maar.”

ZOUTMIJN = GOUDMIJN?

In ons land werd vanaf 1968 op grote schaal gestrooid. Een heuglijk jaar voor wegentoezichter Gust Gyssen (58), die daarvoor enkel gewapend met zakjes zout en een schepje de ondergesneeuwde straten op werd gestuurd. “Maar ook met de eerste strooiwagens was het dikwijls miserie”, aldus Gust. “Zo moesten we om drie uur ’s nachts opstaan om die in Poelkapelle met zakjes van 50 kilo zout te gaan vullen. En die dieseltjes durfden meer dan eens het leven te laten als het koud was.”Nog één winter en dan geeft Gust er de brui aan. Net zoals zoveel van zijn oud-collega’s weet hij nu al dat hij het strooien zal missen. “Strooien bij 12 centimeter sneeuw, dat is kicken. We worden gedreven door passie. En de wetenschap dat, zonder ons, het hele land zou platliggen. Daar doen we het voor.”De vogels zijn nu al gewaarschuwd: als Moeder Natuur ons volgende winter opnieuw op een dikke laag sneeuw trakteert, dan zullen opnieuw tonnen en tonnen zout op straat gekieperd worden. “Dat iedereen nu met grote tekorten kampt, heeft enkel te maken met het feit dat er te kleine voorraden zijn aangelegd”, zegt Huub Verbeeten van de Zweedse zoutmultinational AkzoNobel. “Er zit ongelimiteerd veel zout in de grond. Nog voor duizenden en duizenden jaren.” De barre winters die we de afgelopen twee jaar kregen, leggen zoutfabrikanten geen windeieren. Vrachtwagens stonden de voorbije weken meermaals in lange files aan te schuiven bij leveranciers. In de Antwerpse haven was het drummen toen een schip een nieuwe lading zout leverde, en in Nederland gaf de minister van Economische Zaken zopas de toestemming om een extra 100.000 ton uit de grond te halen. Zoutmijnen lijken dezer dagen te veranderen in goudmijnen. Het beursgenoteerde AkzoNobel produceert zijn zout zelf, dankzij heuse zoutfabrieken in Nederland en Denemarken. “We boren een gat in de grond en gieten er water in, waardoor het zout oplost”, zegt Huub Verbeeten van AkzoNobel. “Het water wordt pekel en dat halen we vervolgens naar boven. Via een aantal ingewikkelde evaporatieprocedures verdampen we het water zodat op het laatste nog enkel zoutkristallen overblijven.”Andere bedrijven halen het goedje gewoon uit de zee. “Die zit er immers vol van”, lacht Bart Sobry, gedelegeerd bestuurder van Zoutman in Roeselare en Gent. “Ons zout komt van overzee, van een producent aan de Braziliaanse kust. Véél goedkoper dan zout met vrachtwagens aan te voeren vanuit de Camargue.” Ook Zoutman mag deze winter niet klagen over de omzet. Deze winter verkocht de leverancier al meer dan 50.000 ton, met pieken tot tegen 10.000 ton per dag.

MISVORMDE SALAMANDERS

U hebt ze misschien al in het straatbeeld zien hangen: de affiches van de overheidscampagne ‘Stop het zout!’. “Minder zout consumeren, is het minimum dat je voor je gezondheid kan doen”, staat er in grote letters te lezen. Voor alle duidelijkheid: men heeft het hier over keukenzout, over strooizout - dezelfde samenstelling, iets minder geraffineerd - wordt met geen woord gerept. Nochtans is een overdosis zout op de straten even ongezond voor het milieu als te veel zout op de eieren en aardappelen.“We begrijpen dat de veiligheid op de weg gegarandeerd moet worden, maar de gigantische bergen zout die nu op de baan worden gegooid, hebben een grote impact op de vegetatie naast de weg en het dierlijke leven in nabijgelegen beken”, zegt Wouter Vanreusel van Natuurpunt. “Niet enkel in de winter, he, dat spul blijft in de bodem zitten tot de zomer. Bepaalde plantensoorten, zoals de hertshoornweegbree en het Deens lepelblad, die enkele jaren geleden enkel aan de kust groeiden, zie je nu overal opduiken in Limburg. Andere plantensoorten die niet zijn aangepast aan zilte omstandigheden, sneuvelen op hun beurt. Maar daar denkt niemand blijkbaar over na.” Studies over de effecten van strooizout zijn op een hand te tellen. Er is een ‘antistrooizoutgroep’ op Facebook, maar de 69 leden lijken meer bezorgd over de laklaag van hun auto dan over het milieu. Eén vrouw heeft er haar levenswerk van gemaakt om de klassieke winterse zoutlaag op de wegen te helpen reduceren tot enkele korrels. Tot dusver zonder veel resultaat. “Ik wil dat mensen en overheden nadenken over waar en hoeveel ze strooien”, zegt Nancy Karraker. De Amerikaanse assistente-professor werkt momenteel op de afdeling biodiversiteit en natuurbehoud van de Universiteit van Hongkong en heeft al verscheidene striemende aanklachten geschreven tegen overdosissen strooizout. “Ik heb bestudeerd hoe ver het pekelwater dat afkomstig is van het strooizout in het landschap naast de weg vloeit. 172 meter! Je ziet dat de overlevingskansen van kikker- en salamandereitjes in beken significant kleiner worden als ze in de buurt strooien. Hoe hoger het zoutgehalte, hoe groter het aantal afwijkingen bij twee kikkersoorten en een salamandersoort. Collega-wetenschappers hebben ook al gewaarschuwd dat, als men zoveel zout blijft strooien, het water in het noordoosten van de VS binnen honderd jaar niet meer drinkbaar zal zijn en amper dierlijk leven zal bevatten.”Het Oost-Vlaamse Kruibeke heeft er iets op gevonden. Burgemeester Antoine Denert (Open Vld) bestrijdt de sneeuw- en ijslagen in zijn gemeente met kleikorrels. “Veel minder belastend voor het grondwater en goedkoper. En door hun ruwheid verzekeren ze extra grip op de weg”, klinkt het. “Een ideale oplossing voor de schaarste want van dit goedje is er meer dan genoeg.” In Sint-Katelijne-Waver, Spa en Herselt experimenteren ze met zand om het tekort aan zout te compenseren. Ook as en chemische droogkorrels hebben hier en daar al hun intrede gedaan. Het gemeentebestuur van Herenthout deed op een moment van hoogste nood zelfs een beroep op een groothandel in kunstmest om het weekend door te komen.

DE ZOUTLOBBY

“Alles wat in water oplost, kan in theorie gebruikt worden om het vriespunt te verlagen”, zegt professor Van der Veken. “Alcohol bijvoorbeeld, en urine. Dat is ook een lichte pekel. Al moet je heel wat urine verzamelen om één straat ijsvrij te maken. Suiker kun je ook gebruiken, maar door de zwaardere moleculen heb je daar veel meer van nodig dan zout om de klus geklaard te krijgen.”Ondanks de overvloed aan alternatieven blijft men massaal naar zout grijpen bij het zien van de eerste sneeuwvlokken. “De reden is simpel: zout is overvloedig én spotgoedkoop”, vertelt Karraker. “En we mogen de macht van de zoutlobby niet vergeten. In de VS bestaat die wel degelijk. Het zogenaamde Salt Institute was allerminst opgezet met mijn ‘ongezouten’ artikels en opiniestukken.”“Een zoutlobby? Laat me niet lachen”, zegt Bart Sobry van Zoutman. “Je denkt toch niet dat de topmannen van multinationals gaan lobbyen bij de Europese Unie of het Vlaams Gewest? Als hun omzet van strooizout morgen wegvalt, dan zullen die mannen daar geen boterham minder om eten. De waarheid is dat als er morgen een alternatief op de markt zou verschijnen dat even goedkoop is, iedereen dat wel zou gebruiken. Ik ben zelf ook een groene jongen - ik heb ook een tuin met vogels en planten - maar je moet de afweging maken. Wat heb je liever: honderd dode vogels of veel ongelukken op de baan vanwege ijzelplekken? Akkoord, je krijgt diversificatie van planten, maar uiteindelijk vloeit al het zout toch terug naar de zee.”De Vlaamse overheid zegt rekening te houden met het milieu bij het bestrijden van sneeuw en ijs. “We proberen de middenweg te zoeken in economische en ecologische afwegingen”, zegt woordvoerster Erika Decorte van het Agentschap Wegen en Verkeer. “We strooien bijvoorbeeld zo dat de berm naast de weg zo weinig mogelijk belast wordt.”

Waarom niet overgaan op alternatieven? Klei, zand, suiker?

Erika Decorte: “Daar staan we voor open, maar suiker heeft lang niet hetzelfde effect als zout. En met zand krijg je wel grip op de baan maar ook verstoppingen in de rioleringen. We weten dat zout schadelijk is voor het milieu, maar aan de andere kant zijn wij nu eenmaal verantwoordelijk voor het feit dat de wegen open en veilig moeten blijven.”

Milieugroeperingen vragen zich af of er wel zoveel zout gestrooid moet worden?

“Er is deze winter vanwege de vele sneeuwval heel veel gestrooid, maar niet overdreven. We hebben ook veel preventief gestrooid, omdat we geen risico konden nemen. Het is moeilijk om voor iedereen goed te doen: als we niet zoveel hadden gestrooid, dan zouden we dát weer te horen krijgen.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234