Woensdag 23/10/2019

'De meeste mannelijke kunstenaars zijn eigenlijk vrouwen'

'Wij zijn schrij-vers. Schrijfsters is iets voor vrouwen die het ook eens willen proberen.' De nieuwe wind die door de letteren waait, is vrouwelijk. Geen toeval, aldus Saskia De Coster en Griet Op de Beeck. Schrijvers dus en auteurs van de meest opvallende bestsellers van het jaar.

Carpe that fucking diem. De sticker op de smartphone van Griet Op de Beeck (39) leest als het motto van haar succesrijke debuutroman Vele hemels boven de zevende die straks verfilmd wordt. Een levensmotto ook: pluk nu godverdomme die dag. Niet geheel toevallig ook van toepassing op collega Saskia De Coster (36), auteur van Wij en ik, een ambitieuze familieroman die als eerste de driedubbele dominantie van Vijftig tinten grijs in de boekentoptien wist te doorbreken. En kijk deze zomer publiceren de dames zowaar een erotisch verhaal in Het Laatste Nieuws.

"Ja, dat wordt lachen", zegt Saskia De Coster. "Ik heb er ook eentje geschreven voor Humo en daar heb ik mij eens goed laten gaan. Enfin, eigenlijk gebeurt er niks, maar je hebt wel het gevoel dat er ongelooflijk gefoefeld wordt. Griet Op de Beeck: "Dat had ik al bij mijn verhaal voor Het Laatste Nieuws. Nadat ik het instuurde kreeg ik meteen telefoon. Of het toch niet wat kalmer aan kon. Blijkbaar waren ze bang om abonnees af te schrikken met te expliciete woordenschat. En ik maar denken dat Het Laatste Nieuws alleen maar geïnteresseerd was als er minstens ergens iemand achterwaarts in de poes genaaid wordt.

De Coster: "Hypes komen voort uit overdaad. Uitgevers gooien van alles op de markt. Uit wanhoop vaak, want ze zouden maar eens de nieuwe Fifty Shades of de nieuwe knutselhype gemist hebben. Er is voortdurend te veel van van alles. Door marketing wordt daar dan iets uitgelicht en dat consumeren we dan collectief. De nieuwe Daft Punk!"

... De nieuwe Saskia De Coster! Jullie zijn zelf ook een bescheiden hype geworden.

De Coster: "Dan toch met de nadruk op bescheiden."

Op de Beeck: "Een krant noemde mij het 'hypeje van de week'. Dat journalisten dat verwijt maken vind ik bizar. Zij blazen toch zelf voortdurend mee die hypes aan. Ik ben er trots op dat mijn uitgever mijn boek de moeite vond om er een communicatiestrategie rond te bedenken. Mag het? Zou het mij geloofwaardiger maken als mijn boek niet verkoopt?"

Verandert het succes jullie schrijverschap?

De Coster: "Ik ben zelf best wel trots op dit boek. Dat het boek ook aanslaat bij de lezer is een verrassing maar ook een compensatie voor al het werk dat eraan vooraf is gegaan. Mijn schoonmoeder maakt er nu een hobby van om iedereen die ze met mijn boek ziet te fotograferen. Dan stuurt ze me mailtjes met foto's vanop een cruiseschip of vanuit de luchthaven. Maar ik krijg ook mails van mensen die zeggen dat ze voor het eerst in hun leven een boek hebben gelezen en dat dat het mijne is. Dat is best een heftig compliment."

Op de Beeck: "Het feit dat ik eindelijk gedurfd heb om een boek te schrijven en te publiceren, was een grote drempel. Ik heb toch eerst nog een paar vluchtwegen in mijn leven moeten kiezen vooraleer hier uit te komen. Het is niet dat ik stilletjes mijn moment heb afgewacht. Ik was gewoon te laf om dit eerder te doen."

De Coster: "Ik vind het juist knap dat je zolang gewacht hebt. Dat heb ik nooit gekund. Als ze me als peuter vroegen wat ik later wou doen, antwoordde ik: 'Niet werken'. Dat heb ik toch mooi waargemaakt."

Griet, waarom was het zo lastig om schrijver te worden?

Op de Beeck: "Het vergt toch enige moed om je eigen shit op te kuisen. Je moet je durven bevrijden van je eigen boekenkast. Het is pretentieus om te denken dat je het waard bent om daar zelf met anderhalve centimeter boek tussen te gaan staan. Zeker omdat ik meteen voelde dat, als ik een boek zou schrijven, het er een zou moeten worden dat dicht bij mezelf bleef. Niet in de autobiografische anekdotiek, wel in gevoelens en denktrant. En dus moest ik me ook bevrijden van de angst om anderen in verlegenheid te brengen. Fuck allemaal, nu is het even aan mij. Het heeft achtendertig jaar geduurd voor ik dat heb durven zeggen."

De Coster: "Dat egoïsme heb ik altijd gehad, misschien is dat het verschil."

De zin 'Uw leven is van u' zou de synthese van Vele hemels... kunnen zijn. Het is op dit moment dus ook je eigen levensmotto.

Op de Beeck: "Ik heb daarvoor moeten knokken met mezelf. Er zit een grote blinde vlek in elk van ons. Het loont de moeite om niet meer om je eigen verleden heen te fietsen. Het leven is kort en tegelijk ontzettend lang om de hele tijd in een leugen te leven."

De Coster: "Het kan perfect werken als je exact doet wat je ouders altijd hebben gedaan. Maar doe het dan tenminste bewust en met overtuiging, niet vanuit een gedachteloze verkwisting van je eigen leven. Ik geloof erg in de scheppingskracht van het individu. Iets maken heeft een religieuze dimensie. Waarom zou je iets maken als je niet gelooft in het leven? Scheppingsdrang is mijn privéreligie. Ieder zijn eigen godje. Ik heb een hekel aan een geïnstitutionaliseerde godsdienst, maar een mens die voor zichzelf gelooft, ik vind dat schoon."

Als iedereen enkel nog in zijn eigen

individu gelooft, wie let er dan nog op

de kinderen?

Op de Beeck: "Juist tegenover je kinderen ben je verplicht om eerlijk te zijn met jezelf.

De Coster: "Kinderen maken is toch de ultieme daad van geloof in een toekomstige wereld? Oei, nu lijk ik echt wel Moeder Teresa. Nu goed, uit mijn lijf zullen er nooit kinderen komen. Ik ben geneigd dat een geruststellende gedachte te vinden."

Bedankt voor de bekentenis, maar ik bedoelde het overdrachtelijk. Hebben we nog een samenleving als iedereen enkel zijn individuele geluk nastreeft?

Op de Beeck: "Wel als je individueel geluk niet gelijkstelt met een soort onverantwoordelijk hedonisme. De blinde vlek in je leven blootleggen helpt je om de beste versie van jezelf te zijn, en daar worden andere mensen alleen maar beter van.

De Coster: "Moeder Teresa - de naam is nu toch gevallen - is de ultieme individualiste. Ze heeft een wereld voor zichzelf geschapen waarin ze zich ten dienste van anderen kon stellen, maar mij maak je niet wijs dat ze daar niet zelf stiekem gelukkig van werd."

Saskia, jij schetst een bitterzoet portret van een bekakte maar welgestelde familie. Een beetje het milieu waar je zelf uit komt.

De Coster: "Mijn familie heeft het erg lastig met dit boek. 'We hebben veel slaappillen nodig gehad', kreeg ik te horen. Ik had het veel pijnlijker en gênant herkenbaar kunnen maken. Dat heb ik expliciet niet gedaan, omdat het me als auteur niet interesseert om het verhaal van mijn particuliere familie te vertellen. Ik heb op een beeld willen schetsen van een bepaald soort Vlaanderen, maar het moet ook geen sociologisch tractaat worden. Mijn eigen ervaringen zijn slechts de ingang tot dit verhaal."

Is die eerlijkheid ook de sleutel van jullie

bijval?

De Coster: "Ik hoop dat ik toch vooral ook een goed boek geschreven heb. Een recensent schreef: 'Zoiets verzin je niet'. Pardon? Zoiets verzin je dus wel. Dat is mijn job. Ik wil niet ingedeeld worden bij de autobiografische 'vrouwenliteratuur'. De eerlijkheid zit voor mij meer in de geloofwaardigheid van de psychologie dan in wat nu concreet aanwijsbaar uit mijn eigen leven komt. De 'vrouwelijkheid' van mijn schrijverschap zit in de grillige logica waarmee naar de wereld gekeken wordt.

Op de Beeck: "Dat lijkt me veeleer des kunstenaars dan des vrouwen."

De Coster: "De meeste mannelijke kunstenaars zijn eigenlijk vrouwen."

Jullie boeken zijn samen een spiegel van de Vlaamse samenleving. Bij Griet heb je een progressief milieu dat ook maar wat aanmoddert, bij Saskia het conservatieve burgermilieu in Vlaams suburbia.

Op de Beeck: "Progressief, conservatief, het kloteleven blijft een strijd." (hilariteit)

De Coster: "Daar gaat een grote troost van uit. Dat conservatieve bourgeoismilieu neerzetten was echt ook wel de bedoeling. Ik hou enorm van het ontregelende van satire. Het leven zit vol paradoxen, maar als samenleving hebben we het erg moeilijk om daarmee om te gaan. Een politicus wordt maar gewaardeerd als hij recht door zee gaat. Zo zit het leven toch niet altijd in elkaar? Satire is een noodzakelijke correctie op onze aandrang om alles recht te zetten."

Op de Beeck: "Noem mij maar de softe trut van de twee. Ook als journaliste heb ik die aandrang om toch vooral op het schone te wijzen. Er staat al zo veel zurigheid in de kranten, dat een halve pagina tegengif per week geen kwaad kan."

In jullie columns in De Morgenkomt dat verschil nog sterker tot uiting. Saskia is niet bang voor confrontatie. Griet probeert met schoonheid de zeden te verzachten.

De Coster: "Mijn engagement is indirect. Er wringt iets aan ons politieke systeem. Er wordt een kloof met de burgers vastgesteld en de enige strategie die blijkbaar bedacht kan worden om die te overbruggen is demagogie. Op zijn jongste plaat heeft Kanye West het in Blood on the Leavesover de positie van zwarten in de samenleving. Je kunt zeggen dat zo'n stinkend rijke blingblingrapper makkelijk praten heeft, maar ik vind het juist knap dat hij de positie die hij verworven heeft gebruikt om het systeem in vraag te stellen."

Op de Beeck: "Mijn bewondering voor Jeroen Olyslaegers die 's winters elk weekend soep staat uit te delen is immens. Ik heb me al eens afgevraagd of ik niet gewoon mee moet wortelen gaan snijden, maar het zit blijkbaar niet in me. Ook omdat ik stiekem een beetje bang ben van Jeroen (lacht). Dat lijdt wel eens tot een schuldgevoel, maar het is niet de plicht van de dichter om soep uit te delen. Goed dat het bestaat, maar je moet durven geloven in het maatschappelijke belang van de zinnen die je op papier zet.

"Mildheid en nuance aanbrengen waar hardheid heerst, misschien is dat wel mijn taak. Zelfs in grote maatschappelijke kwesties die altijd in zwart en wit worden gesteld, zoals incest, zit in werkelijkheid toch altijd ook een beetje grijs. Dat durven vaststellen, is ook een vorm van engagement. Mijn mailbox zit vol met berichten van mensen die zeggen dat ze hun eigen leven in vraag zijn gaan stellen na het lezen van mijn boek. Veel directer kun je niet ingrijpen in een samenleving."

Uitgerekend nu worden de kunsten steeds scherper bevraagd op hun 'nut'. Kijk naar de besparing op cultuur in Antwerpen. We zullen jullie niet op de barricaden aantreffen?

De Coster: "Mijn lief (woordvoerster bij Groen, BE) moet dan maar doen, het is haar job. Wij hebben al gegeven, dank u. (lacht) Een kunstenaar moet zijn eigen barricades opwerpen. Ik zou me diep ongelukkig voelen als ik mijn schrijverschap zou opgeven om twee jaar lang beertjes in te pakken voor de arme kindjes in Afrika. Ik wil graag schrijven over hoe belangrijk ik het vind dat iemand dat werk doet, maar ik ga het daarom niet per se zelf uitvoeren. Toen Hillary Clinton over de opvoeding van kinderen schreef dat "it takes a village to raise a child" werd ze voortdurend afgerekend op haar persoonlijke keuzes als moeder. We moeten de inconsequentie juist omarmen. Het is belangrijk dat vrouwen vanop hun positie aan de top van de wereld gebruik maken om een boodschap over opvoeding te verspreiden. Ook al is de consequentie dat Hillary er zelf niet altijd geweest is voor haar dochter."

Zelfs over een complexe kwestie als de beschuldiging van kindermisbruik in de Antwerpse school De Blokkendoos heb je als columnist stelling ingenomen. Tegen de verontruste ouders in.

De Coster: "Stem geven aan het onbestemde, ook dat kan engagement zijn. Toen ik mij afzette tegen de hypocrisie om na de aanslag in Boston ook op Antwerp Ten Miles een minuut stilte in te lassen, wist ik dat ik gedonder ging krijgen. Met de Blokkendoos was dat niet anders. Ik voel me er nogal gerust bij omdat dat gedonder altijd wel van ergens anders komt. Ik behoor tot geen enkele club. Van zodra ze een lidkaart op je hoofd kunnen plakken, wordt je stem niet meer gehoord. Ik wil voor mezelf mogen blijven denken. Niemands knecht, niemands spreekbuis."

'Iedereen wil een boek schrijven', stelde je ooit in een column. Vanuit een frustratie omdat schrijven niet als volwaardig werk wordt beschouwd?

De Coster: "Mensen zeggen me ook wel eens dat ik een mooie stem heb en voor de radio zou moeten werken. Maar schrijven is meer dan correct kunnen spellen, radio maken is meer dan een mooie stem hebben. Mijn frustratie is dat ik eigenlijk een rockchick wil zijn, die met haar gat op een podium staat te zwaaien. En ook daarvan denk ik zelf dan dat dat toch niet zo moeilijk kan zijn. Toch wel dus, hè.

Op de Beeck: "Je komt toch dicht in de buurt van wat een rockchick is, hoor."

De Coster: "Zullen we samen een bandje beginnen? Ik wil mijn haar desnoods wel blonderen (lacht). Alles voor de muziek. Maar serieus, als ik dat zou willen zou ik muziek moeten leren lezen. Dat lukt me misschien tegen dat ik tachtig ben. Hetzelfde geldt voor al die mensen die denken dat ze 'eigenlijk' een boek willen schrijven, maar er niet de nodige opofferingen voor willen brengen."

Schrijverschap wordt onderschat?

Op de Beeck: "Elke vorm van kunstenaarschap wordt onderschat. Als Damiaan De Schrijver een tijdje niet op tv gekomen is, wordt hem op straat ook gevraagd of hij geen werk meer vindt. Als ik een uur voor me uit zit te staren, ben ik in mijn hoofd wel aan het werk."

De Coster: "Ha, het is ook een heerlijk excuus, natuurlijk. Sorry, nu even niet, ik ben aan het nadenken over een nieuw boek!"

Op de Beeck: "Maar het klopt ook wel. Als kunstenaar ontwikkel je een soort verhevigde gevoeligheid voor details die andere mensen niet eens opmerken. Schrijven is van een gore eenzaamheid die je amper uitgelegd krijgt."

De Coster: "Die eenzaamheid voel ik pas als het werk afgelopen is. Tijdens het schrijven leef ik met mijn personages. Als ik mijn manuscript doorstuur naar de uitgever, volgt er onvermijdelijk een systeemcrash. Dan moeten even alle remmen los. Drie dagen cava drinken en dan de katers wegslapen. Daar komt ook altijd fysiek ongemak van. Bloedend tandvlees. Pukkels. Hartkloppingen."

Schilder Sam Dillemans zegt: het ergste zijn de parttimekunstenaars.

De Coster: "Je kunt geen parttimetopsporter zijn. Het gaat om toewijding, een onderschatte kwaliteit. Wat is er mooier dan mensen die toegewijd zijn aan de liefde of zelfs aan hun bedrijf? Zijn we beter af nu werknemers van het ene bedrijf naar het andere hoppen? De ene dag verkopen ze boeken, de volgende diepvriesfrieten."

Is toewijding de ultieme 'waarde' die kunstenaars aan te bieden hebben.

De Coster: "Het zou niet ons privilege mogen zijn. Als jij oprecht toegewijd bent aan je krant is dat even schoon. De mooiste mensen zijn degenen die zich smijten zonder wantrouwen. Het is wel paradoxaal dat die toewijding nu vooral bij kunstenaars zit. Juist hen wordt verweten dat ze maar wat aanrommelen."

Die toewijding zit in jullie werk, en ook wel in de intensiteit waarmee jullie leven.

De Coster: "Het leven moet geleefd worden. Kunst is een pleidooi voor intensiteit. Als puber wou ik tegen mijn negentiende verjaardag het meesterwerk van de Vlaamse literatuur geschreven hebben. Anders zou ik een loser geweest zijn. Dat meesterwerk is er niet gekomen, maar ik heb het tenminste geprobeerd.

Op de Beeck: "Vroeger vond ik mezelf nogal intens in het leven staan omdat ik wel eens deed aan onmogelijke liefdes, en feestjes maar geslaagd waren als ikzelf het licht had uitgedaan. Tot iemand me een spiegel voorhield en me toonde dat zulk een intens leven ook erg oppervlakkig kan zijn."

De Coster: "Niets zo tragisch als een ambitie die in de kiem gesmoord wordt. Sylvia Plath (Amerikaanse auteur die zelfmoord pleegde in 1963) had haar hoofd niet in de oven moeten stoppen. Wat een onnodig verlies aan talent."

Het zijn vooral vrouwen wier talent onontgonnen blijft, als ik mij die feministische opmerking mag permitteren.

De Coster: "Er is een inhaalbeweging bezig. Zadie Smith, Jennifer Egan of Juli Zeh worden ten volle aanvaard als gezaghebbende stemmen. Het is de aanvaarding dat een andere manier van kijken ook creativiteit of schoonheid kan opleveren."

Op de Beeck: "Ik ben minder feministisch aangelegd, maar tegelijk ook minder optimistisch. In De Standaard is mijn boek afgekraakt als 'Flair-psychologie'. Dat is van een kleingeestig machismo dat je niet meer voor mogelijk houdt in deze tijd. Er bestaat niet eens een mannelijk pendant voor 'Flair-psychologie'."

De Coster: "We zijn er nog niet, maar we zijn op de goede weg, en we gaan nooit meer weg. In Groot-Brittannië zetten ze binnenkort Jane Austen op de bankbriefjes. Er is een vrouwelijk reveil op til, waarbij geslacht irrelevant wordt bij een beoordeling. Terecht. Mannen schrijven niet met hun penis, vrouwen niet met hun vagina. Tenzij in een pornofilm."

Vele hemels boven de zevende van Griet Op de Beeck en Wij en ik van Saskia De Coster zijn uitgegeven bij Prometheus.

Noem mij maar de softe trut van de twee

Griet Op de Beeck

Niet werken, dat heb ik toch mooi kunnen waarmaken

Saskia De Coster

Het vergt moed om je eigen shit op te kuisen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234