Zondag 05/07/2020

Graafwerken Camps

"De mediatisering van justitie leidt tot ontsporingen"

Beeld Karel Duerinckx

"Ik heb me nooit geroepen gevoeld om als ijzeren tante door het leven te gaan." Na een loopbaan van 36 jaar zalft en slaat politierechter Annemarie Buyse (61) als het over justitie gaat. Maar als ze praat over haar tien jaar lang door het gerecht achtervolgde echtgenoot Pierre Chevalier, stoomt ze nog een tijdje na. "Ik wist niet dat het vermoeden van onschuld fictie was."

"De politierechtbank is geen rusthuis voor kokette dames en gesoigneerde heren." Na een loopbaan van 36 jaar in de magistratuur is de Kortrijkse politierechter Annemarie Buyse op 1 januari met pensioen gegaan. Tweeduizend vonnissen sprak ze het afgelopen jaar nog uit.

Ze heeft alles zien passeren: jong en oud, rijk en arm, vreemdeling en moslima, zoals dat op politierechtbanken gaat. "Je krijgt een grondige inkijk in de samenleving, wordt geconfronteerd met nieuwe gedragspatronen in schuld en spijt, met cultuurverschillen.

"Verkeer is hot en justitie heeft geen geld. Jarenlang had ik een printertje op mijn bureau staan om vonnissen uit te printen. Ineens was het weg, verhuisd naar een gemeenschappelijk lokaal. Besparing, heette het. Het leek me meer treiterij. Wat kost nu een printertje? Justitie blijft het departement van het mismanagement. Ergo: de politierechtbank wordt gezien als een vuilbak waar alles in kan worden gekieperd. Dat stoort me zeer.

"Het gaat niet meer alleen over verkeerszaken, op zich al een omslachtige materie met verzekeringstoestanden en zo. Iemand die zijn grasmachine op zondagavond laat draaien, kan ook voor de politierechter komen. Een stadionverbod, de meest onnozele GAS-boetes, voetbaldisputen tussen een steward en een handtastelijke supporter... het komt allemaal op het bordje van de politierechter. Tijd zat. Alsof er bij verkeer niet een hoop burgerlijke aansprakelijkheid in het geding is - ook erg onderschat. Onze agenda lijkt soms een vogelnest."

Ze praat nog steeds in de tegenwoordige tijd. Passie voor het vak? Het gevoel rechter voor het leven te zijn? "Nee", zegt ze, "zo ver moet je het niet zoeken. Ik heb mijn werk altijd met plezier gedaan. Eerst als substituut in Brugge, later als politierechter in Kortrijk. Maar ik verbind er geen verhevenheid aan. Het is echt werken. Als substituut waren er nog de sociale contacten. Een politierechter is eenzaam.

"Ik kan mijn collega's in Kortrijk niet echt missen, hoe collegiaal die ook waren, want ik sprak ze vrijwel nooit. Je staat ook alleen met je beslissing. In het leven ben ik een twijfelaar, in mijn werk niet. Ik denk wel dat ik een milde rechter was. Alleen voor vluchtmisdrijf was ik ongenadig.

"Verkeersovertredingen zijn relatief. Wie verstrooid door een rood licht rijdt, is voor mij geen misdadiger. Een vluchtmisdrijf daarentegen heeft altijd iets opzettelijks. En natuurlijk is het vreselijk als iemand uit je gezin door een dronken snelheidsmaniak van de weg wordt gemaaid. Dan geldt geen mededogen. Een jonge vader van twee die uit het leven wordt gerukt door een irresponsible young driver die dronken en in tegenrichting aan hoge snelheid op iemand inbeukt, veroorzaakt onnoemelijk en niet te herstellen leed.

"Maar ik heb me nooit geroepen gevoeld om als ijzeren tante door het leven te gaan. Als politierechter krijg je de mensen vaak voor je. Je ziet wie ze zijn, soms bang en verstijfd. Er is nog steeds respect voor de rechter, is mijn ervaring. Het gebeurt dat je, door de lichamelijke confrontatie, een vonnis dat je in gedachten had, nog aanpast. Het is te makkelijk om een hoopje ellende nog eens een draconische strafmaat op te leggen. Repressie is niet het enige."

Beeld Karel Duerinckx

Emotionele momenten

Annemarie Buyse is het tegenbeeld van rechter Francine De Tandt. Vrolijk en modebewust, zurig noch rancuneus. Samen met haar man Pierre Chevalier heeft ze een kunstzinnige vriendenkring. Bourgondisch ook. En natuurlijk rijdt ze ook weleens te snel. Niet kwaadaardig snel, maar toch...

Sommige politierechters gedragen zich als tv-sterren. Om er een paar te noemen: Peter D'Hondt en Peter Van Damme lijken wel in de leer te zijn geweest bij Armand Pien, zou je kunnen zeggen. Ze doet of ze het niet gehoord heeft.

Ik lees mevrouw de juge een uitspraak voor van haar Brugse collega Van Damme. Die zei in een interview met De Standaard letterlijk: "Gaandeweg ben ik voorstander geworden van gevangenisstraf. Steek de hardleerse wegpiraten acht dagen binnen op water en brood en met een bol aan hun enkel zoals in tekenfilms."

Het citaat verveelt haar. "Ik wil liever geen kwalificaties uitspreken over collega's. Maar als wat jij me nu voorleest er ook zo letterlijk staat, heb ik daar toch wel bedenkingen bij. Alleen, rechters zijn ook mensen met hun eigen temperament; de magistratuur is geen eenheidsworst. Bovendien vraagt de erecode dat wij ons van commentaar onthouden over het werk van collega's.

"Maar sommige uitspraken illustreren wel het unverfroren populisme dat ook rechtbanken teistert. Ik zei al: 'Justitie is hot en verkeersovertredingen liggen gevoelig in de publieke opinie. Maar de grens tussen recht en populisme moet wel scherp afgelijnd blijven.

"Misdaad en straf moeten altijd in verhouding blijven. Bij een eerste snelheidsovertreding in je leven veertien dagen rijverbod krijgen omdat je 81 reed waar je maar vijftig mag - waar is dan nog de redelijkheid? Populisme schaadt de sereniteit van ons werk. U zegt het: hysterie dient de verkeersveiligheid niet en ook de rechtsstaat niet. Een gewelddelict krijgt vandaag beduidend minder aandacht in de pers dan iemand die 160 reed op de snelweg. "Dat strookt niet met mijn rechtsgevoel. Emotionele heftigheid schaadt het blazoen van de magistratuur."

Niet dat het leed van verkeersslachtoffers haar onberoerd laat, leed tout court ook niet trouwens. "Ik heb als substituut in Brugge genoeg ellende gezien. Als de dag van gisteren herinner ik me hoe ik in een vuile boerderij binnenkwam waar de moeder haar twee kinderen van 6 en 12 gewurgd had met een ijzeren draad. De psychiater die ook mee was fluisterde me nog gauw in het oor: 'Zij is even toerekeningsvatbaar als jij en ik.' Dat zijn emotionele momenten. Als politierechter is er meer afstand. Je hebt het dossier vaak pas een jaar na de feiten en dan is de periode van rouw en schuld al volop ingetreden. De afstand is groter.

"Persoonlijk ben ik voorstander van beroepsrechters. Assisen is mij te wispelturig. Ik heb een zaak gehad als parketmagistraat, met een oude man die zijn vrouw doodschoot. Er waren geen verzachtende omstandigheden, toch sprak de jury hem vrij. Het recht is net als de samenleving ingewikkelder geworden. En door de mediahype is het streven naar objectiviteit hachelijker."

Justitie is hier al jaren een puinhoop. Er is geld- en personeelstekort. Wetten en besluiten die worden genomen zijn bandwerk, de strafuitvoering is dan weer een farce. Het gemor komt ook uit justitie zelf. Parketjuristen, griffiers en referendarissen klagen al jaren over wantoestanden. Ministers komen aandraven met hertekeningen van het gerechtelijk landschap en zijn bij hun aantreden dronken van hervormingsdrift.

Words, words, words.

Beeld © Karel Duerinckx

Nooit ziek

Mevrouw Buyse vindt mijn oordeel te negatief. "Is het u al opgevallen dat magistraten nooit ziek zijn, de uitzonderingen niet te na gesproken. Rechters blijven niet thuis voor een griepje of een ingezworen nagel. De beroepseer laat dat niet toe. Maar ik kan natuurlijk niet beweren dat justitie een geolied apparaat is. Er zijn veel mankementen. Is er wel een doordacht justitiebeleid?

"Rechtspraak is omslachtig. Een vonnis kan een halfuur duren of twee weken. Sommige vonnissen zijn zeer technisch. Je weet nooit wat je krijgt. In ons werk kun je niet op voorhand zeggen wat er nu precies in zit. De brol moet er alvast uit. Politierechters moeten prioriteit kunnen geven aan hun corebusiness - verkeersveiligheid, schadevergoeding aan slachtoffers - en niet aan stadionverboden en allerlei GAS-boetes. Justitie heeft zo al een tekort aan geld en mensen. Kijk naar het lamlendige beheer van de gebouwen. Intriest.

"Alom zie je sporen van mismanagement. De politierechtbank in Kortrijk is een schitterend gebouw, door architecten ontworpen. Het prachtige terras ligt er bijna bij als een ruïne. Ik werkte in een kamer waar, als de zon scheen, het in maart al 33 graden was. Je pufte je dood. Ik heb de indruk dat er aan de top niemand zit die aan budgetbewaking doet - veel is weggegooid geld bij justitie.

"De crisis kan niet ontkend worden. Er is nergens nog geld voor. Personeel wordt niet vervangen, ook griffiers niet, toch sleutelfiguren in de rechtbank. Er worden wetten gemaakt, maar hoe het met de sancties zit, weet niemand nog. Burgerlijke zaken zijn veel te omslachtig en er is ook een te makkelijke toegang tot beroepsinstanties. Dat kost tijd. Wij moeten alles ook nog eens motiveren op papier.

"Door de wet is voorzien dat in burgerlijke zaken veertien dagen voor het vonnis alle besluiten moeten zijn neergelegd. Prima, maar op verzuim staan geen sancties. Gerechtelijke achterstand ligt niet aan de rechters, wel aan de onoverzichtelijke wetgeving en het gebrek aan sancties wanneer de procedure misbruikt wordt. Achterstand betekent dat dingen blijven liggen en dat kun je de politierechters niet aanwrijven, zeg ik uit ervaring."

Er staat veel druk van de publieke opinie op justitie. Dat kan ze best begrijpen: justitie interesseert de mensen. "Er is ook de druk van de media. Dat heeft landsverdediging niet, defensie interesseert de mensen nauwelijks. Justitie is de mens zelf. Rechtspreken is mensenwerk en dat kun je moeilijk vatten in beleid. Een overtreding in Torhout wordt soms anders bestraft dan dezelfde overtreding in Roeselare 15 kilometer verder. Er is dus geen eenheid van beleid.

"De wet is voor iedereen gelijk, maar ze wordt niet gelijk uitgevoerd. Begrijpelijk dat de burger zich vragen stelt. De ene rechter is strenger of slimmer dan de ander, dat is het lot.

"Soms wordt het ongrijpbaar: het parket seponeert, maar de slachtoffers willen een vonnis. Er is een trend in de samenleving, en dus ook in de magistratuur, waarbij meer in scandalitis wordt gedacht dan in serene oordelen. Justitie is tot op het bot gemediatiseerd. Uiteraard krijg je dan ontsporingen."

Er is in die meer dan dertig jaar veel veranderd. De rondedans van bataljons advocaten, bijvoorbeeld. De aanraakbaarheid van rechters. "Politieke beïnvloeding? Toen ik begon, kon je geen magistraat worden zonder politieke steun. Ik ben dus politiek benoemd. Mijn vader was een populaire dokter in Adinkerke en die kende iemand van de CVP. Ik doe daar niet huichelachtig over. Noteer wel dat ik in de rechtbank nooit een politieke kleur heb gehad, in mijn leven eigenlijk ook niet echt.

"Ik was graag politierechter in Brugge geworden, maar dat mocht niet omdat mijn man advocaat was bij de balie. Ik ontken niet dat er vroeger veel willekeur was in de benoeming van magistraten. Nu is er de Hoge Raad voor Justitie die daarover gaat. Is die raad politiek kreukvrij? Is het systeem van de vriendendienst helemaal de wereld uitgeholpen? Sommigen zeggen dat de Hoge Raad eerder een schaamlap is waarachter de politiek zich graag verschuilt. Ik spreek me daar niet over uit. Het begrip 'ons kent ons' is misschien nog niet helemaal uitgeroeid bij justitie."

Lijdensweg

Het verhaal van haar man is bekend. Pierre Chevalier moest ontslag nemen als staatssecretaris wegens vermeende belangenvermenging. De liberale politicus uit Brugge die ook advocaat was, is jarenlang achtervolgd door het Belgische gerecht. Het heeft tien jaar geduurd voor hij werd vrijgesproken. Als rechter werkte Annemarie Buyse tegelijkertijd voor een overheid die de vijand van haar man was. Ik ken er die voor minder schizofreen zijn geworden.

Ter herinnering: begin 2000 opende het Zwitserse gerecht een onderzoek naar Chevalier op verdenking dat hij als advocaat hand- en spandiensten zou hebben geleverd aan de internationaal gezochte oplichter Jean-Claude Lacote. Na twee jaar werd het dossier afgerond. Conclusie: Pierre Chevalier is onschuldig en krijgt een schadevergoeding van 20.000 euro omdat hij ten onrechte is beschuldigd.

Het Brussels parket bleef hem desondanks hardnekkig in verdenking stellen voor heling en schriftvervalsing. De lijdensweg zou tien jaar duren, inclusief huiszoekingen.

Annemarie Buyse heeft nooit willen spreken over het kruis dat ze al die jaren moest dragen. Maar haar opstandige gemoed is niet geblust.

"Het was natuurlijk niet alledaags dat de rechtsstaat die ik diende mijn man bleef achtervolgen. Vooreerst dit: de rechters met wie ik werkte, hebben me nooit aangesproken op de inverdenkingstelling van Pierre. Iedereen bleef neutraal, niemand benaderde me met dedain. Ook de advocaten in Kortrijk hebben hun voortreffelijk werk zonder zinspelingen uitgeoefend. Ik heb geen verschil gemerkt.

"Zelf heb ik justitie anders leren kennen en dat hakte er behoorlijk in. Je moet lijdzaam ondergaan, hebt er geen vat op. Wat me het meest stoorde, waren de georganiseerde lekken in de pers waardoor Pierre al op voorhand was veroordeeld. Ik wist niet dat het zo kon gaan, dat het vermoeden van onschuld fictie was. Als ik als rechter geconfronteerd zou zijn geweest met dergelijke lekken, had ik de boeken dichtgedaan. Al helemaal omdat ze politiek gemotiveerd waren door een lid van het Brugse parket. Ik heb het dossier thuis nog liggen, hoor."

Annemarie Buyse stoomt nog steeds een beetje na, ze kan het niet helpen, zegt ze. "Bijna traumatisch waren de huiszoekingen. De eerste keer was Pierre thuis, de tweede keer niet. Ze kwamen binnen, de stafhouder op kop. Alles wat ze zagen liggen, werd bepoteld, alle stukken werden meegenomen. Zonder enig respect. Ik stond daar geheel machteloos. Als een snipper in het oog van de storm. Als een willoos slachtoffer."

Wrede kinderen

Het echtpaar ijverde voor een snelle behandeling. "Niet eens op verzoek van de Zwitsers bleef het Belgische gerecht aandringen op de inverdenkingstelling. Terwijl Pierre in Zwitserland slechts gevraagd was als getuige. Het dossier bleef liggen tot het in handen is gekomen van het parket van Brugge. Het was de bedoeling dat Pierre nog voor de gemeenteraadsverkiezingen zou worden opgeknoopt, maar dat is ze niet gelukt. Het onderzoek heeft tien jaar aangesleept waardoor hij politiek geliquideerd was. Omgekeerd wordt dat getreuzel soms ook gebruikt om carrières te redden."

Hoe slecht moet je zijn om zonder bewijs van schuld een politieke carrière te breken? Ze zucht en mijmert een poosje. Dan ouderwets strijdvaardig: "Heel slecht. De manipulatie was te doorzichtig. Ze hebben er alles aan gedaan om Pierre kapot te maken. Het is uiteindelijk niet gelukt, maar ik kan niet ontkennen dat ik me met die periode niet kan verzoenen. Ik besef dat ik heb meegemaakt wat zo veel andere mensen met justitie meemaken. Daar past alleen nederigheid."

De ex-politicus is nu de rechterhand van mijnbouwmogul George Forrest. Een intensieve baan met industriële en bancaire envergure. "Hij reist wat af, vooral naar Afrika, meer bepaald naar Kinshasa. Ik ben het gewend om veel alleen te zijn. Er zijn de drie kinderen die, weliswaar het huis uit, nog graag van mijn kookpotten komen proeven. Zij hebben natuurlijk ook onder de affaire geleden, al waren ze nog klein. Kinderen op school kunnen wreed zijn voor elkaar."

De bitterheid is weggeëbd. De band met haar ouders is nog intenser geworden en ze heeft een zus in Thailand die ze soms bezoekt. "Ik was het werk als politierechter an sich niet beu, maar ik miste steeds meer sociale contacten. Op de rechtbank in Kortrijk was geen tijd voor een babbel. Nu nog minder, want ze werken daar nu met flexibele rechters en ik word bij mijn weten niet vervangen."

Annemarie is een vrolijk mens. Dat was ze vroeger ook al. Als studente in Gent was ze de koningin van de nacht. "Ik verzeilde in een groep Duitse studenten die zich in Gent kwamen voorbereiden op toelating aan een Duitse universiteit. En ja, ik was een feestbeest, alles erop en eraan, met aftrek van drugs. Pas op, ik kende Pierre toen nog niet, hè. Mooie jaren waren het."

Dat ze van mooie kleren houdt, is haar aan te zien. En haar kapper is ook niet werkloos. In de Westhoek ben je dan gauw een vamp, zeg ik.

Ze lacht en zwijgt.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234