Maandag 05/12/2022

'De media zijn te lang lui geweest'

De kritiek die hij krijgt, is vaak niet mals. Maar VRT-hoofdredacteur Björn Soenens laat het niet aan zijn hart komen. Met het vernieuwde Journaal denkt hij alleen aan het hogere doel: de kijker helder en correct informeren. 'Wij dromen ervan om de mensen wijzer te maken.'

Het had flink wat voeten in de aarde voor Björn Soenens met een interview instemde. De artikels die deze krant net geen jaar geleden publiceerde - 'De vernieuwer wordt schietschijf' - is hij nog niet vergeten. Dat er na een artikel over tweedracht op de redactie en discussie over zijn visie ook nog twee pagina's volgden met voorbeelden van opvallende media-optredens, was volgens hem niet meer en niet minder dan een karaktermoord. In dat laatste stuk werd vaker de man dan de bal gespeeld. We erkennen dat. En dat was een van de redenen waarom Soenens uiteindelijk toch een interview wou geven.

"Ik vond het vooral spijtig dat ik mijn gezin en familie niet kon beschermen", blikt Soenens terug. "Maar als hoofdredacteur heeft het me alleen nog vastberadener gemaakt om voor mijn doel te gaan: de kijkers dienen en de journalistiek bedrijven die we willen. 'Succes is zelden eeuwig, blunders zelden fataal. Wat telt is de moed om door te gaan', zei Churchill. Ik ben geen quitter, ik geef niet vlug op."

Een resultaat van dat doorgaan is sinds maandag op het scherm te zien met het vernieuwde Journaal. De houtkleurige achtergrond maakte plaats voor een blauw-wit halfrond, waardoor her en der meteen de vergelijking met het VTMnieuws gemaakt werd. "Ik snap dat niet", zegt Soenens. "Omdat we nu ook met blauw werken? Ons achtuurjournaal was al in het blauw en de vroegere Terzake-studio ook. Blauw wordt in 60 procent van de journaals gebruikt omdat het een goede kleur is die mensen oplicht, net zoals een blauwe hemel dat doet."

De vernieuwing, drie jaar na de vorige, was volgens Soenens een noodzaak om te doen wat hij en zijn ploeg willen doen: "De beste, meest heldere informatie geven aan de Vlaamse kijker. In deze nieuwe omgeving kun je de inhoud op een meer vloeiende manier verpakken. We hebben ook een paar ingrepen gedaan om het filmischer te maken. We zijn een tv-medium, dus moeten we ook de beste televisie maken."

Er wordt over journaals gesproken in termen van tv-programma's, met spanningsbogen en scenario's. In Nederland of Duitsland zijn de journaals sec en veel korter. Kan dit hier niet?

"Als VRT willen we meer vertellen dan alleen de feiten van de dag. Het moet ingebed zijn in een ruimere realiteit. Als we het hebben over mensen die bezorgd zijn over het dumpen van Chinees staal, willen we weten hoe de EU-commissaris daarnaar kijkt, wat de cijfers zijn, wat de voordelen van dat staal zijn... Door iets van verschillende kanten te bekijken, krijg je het volledige beeld.

"Dat is de droom die wij hebben: we willen het volledige verhaal vertellen, zodat de mensen op het einde van Het journaal wijzer worden. Ik wil niet dat onze kijkers zenuwachtiger en opgefokter worden, dat ze onrustig of bang zijn. Je moet kennis aanbieden en hen de dingen wat klaarder helpen zien. Het gevoel dat je krijgt als je iets begrijpt, is een gevoel van puur genot. Het journaal moet je dat bezorgen, niet omdat het prettig is, maar omdat het inzicht biedt, een aha-erlebnis."

Een van de kritieken is dat u met zulke aanpak nieuws negeert. Het nieuws is niet de latente actualiteit of de kleine verhalen errond, wel wat er nu gebeurt.

"Maar wij negeren geen nieuws. We gebruiken het uitzonderlijke, het dramatische, het incident als brandstof om onze raket te lanceren. Daarna moet je je raampjes openen en ook kijken wat er achter en voor ons ligt, hoe ze het elders doen. Zo kun je de tijdsgeest op zijn staart trappen. Zo kun je iets over de wereld vertellen dat je los van die gebeurtenis wellicht niet zou vertellen. Dankzij het Chinese staal kan je iets vertellen over de Chinese economie of de rol van staal in de wereldeconomie. Maar nieuws blijft je basisvoorwaarde.

"Toen het Germanwings-vliegtuig op die berg vloog, hebben we extra uitzendingen gemaakt omdat er een grote honger naar nieuws was. Maar we hebben die dag ook een item gemaakt waarin we toonden dat vliegtuigen nog steeds het veiligste transportmiddel zijn. Toen ik enkele weken later op het vliegtuig naar de Verenigde Staten stapte, vroeg een vrouw aan de piloot of hij toch niet depressief was. Die angst kruipt in de hoofden van de mensen. Het is geen taak van journalisten om de wereld te veranderen, maar we moeten mensen wel voldoende informatie geven zodat ze mogelijk over irrationele angsten heen komen omdat ze het hele plaatje kennen."

Dat klinkt bijna als een missie.

"Ik kan me niet inbeelden dat een journalist een andere missie heeft dan waarheidsvinding, dan de wereld op een juiste manier te portretteren. We moeten juist berichten op een zo breed en toegankelijk mogelijke manier. Twee dingen moeten wij vooral niet doen: politiek correct zijn en foute vijandbeelden voeden of foute informatie bevestigen. Dan zijn we snertjournalisten die dingen laten circuleren die niet kloppen.

"We leven in een tijd waar veel geroepen wordt. We moeten geregeld zo'n verhalen brengen die op het internet de ronde doen. 'Jullie tonen niet dat vrouwen massaal verkracht worden in Duitse vluchtelingenkampen', mailen mensen ons. We sturen dan een reporter of schakelen onze correspondenten in om dat te checken. Als het waar is, moet je het brengen. Maar als het niet juist is, ook. Als je het nieuws alleen laat rondzweven op het internet, dreig je in een samenleving te komen met twee snelheden: het nieuws van de mainstreammedia en het andere nieuws dat ongecheckt een leven kan leiden in de hoofden van de mensen. Dan laat je een samenleving bijna rotten. Het is onze verdomde opdracht om alleen maar juiste informatie de wereld in te sturen, vooral omdat we ons in een tijd bevinden waarin het gevoel leeft dat de wereld richting ondergang gaat."

Moet journalistiek doemdenken tegengaan?

"Je moet dat niet tegengaan, maar je wel afvragen waarom er doemdenken is. De enige manier waarbij je mogelijkerwijze doemdenken kan tegenhouden, is door kalm te blijven en journalistiek te denken. De ratio terugbrengen. Hold back your horses en kijk eerst wat klopt en wat niet."

U was pleitbezorger van de constructieve journalistiek, maar ondertussen valt die term bijna niet meer.

"Voor mij is het journalistiek 3.0. We hebben jarenlang met de hele media luie journalistiek bedreven: de telexen achternahollen en alleen rapporteren wat er nu gebeurt, om daarna over te schakelen naar de volgende waan van de dag. Je moet wat meer stilstaan: context geven, terugblikken, vooruitblikken, bekijken hoe ze elders met problemen omgaan.

"Neem nu de pensioenen, waar veel mensen zich zorgen over maken. We zijn naar Nederland gaan kijken en dat was een ogen openend stuk. Na twintig jaar krijg je daar al een basispensioen waar je min of meer van kan leven. Dat geeft voer aan beleidsmakers om ook eens elders te kijken. Tijdens de vluchtelingencrisis was er een Brusselse hoteleigenaar die elke dag een paar vluchtelingen onderdak gaf. In die reportage zag je een Syrische vluchteling piano spelen. Dat is het verhaal van een kleine held waardoor je een heel andere blik op die crisis krijgt."

Zo'n verhalen brengen houdt ook een gevaar in, betoogde de Nederlandse filosoof Ger Groot deze week in Trouw: constructieve verslaggeving vertroebelt het zicht op de werkelijkheid. Het doet hem denken aan het enthousiasme van de media voor de multiculturele samenleving, tot Pim Fortuyn kwam en de werkelijkheid een stuk grimmiger bleek.

"Maar wij zeggen niet: 'We zijn voor de vluchtelingen.' Daar doen we niet aan mee. Nee, we zien dat er een crisis is in Europa. De EU krijgt de crisis niet gemanaged. Wat is het probleem? Hoe wordt het opgelost in verschillende landen? Waarom komen die mensen? We brengen de cijfers en hoe groot hun aandeel is in de bevolking, maar dus ook de andere verhalen. Wat is er fout mee om menselijke verhalen te tonen?

"Journalistiek dwingt je om op een andere manier naar de stroom van feiten te kijken. Het gaat niet over positief kijken, het gaat over naar alle kanten kijken. Doe je ogen open."

In oktober kwam de VRT-nieuwsdienst in het oog van de storm. Met uw tweets over De afspraak, waarin u schreef dat Bart Schols te weinig weerwerk bood tegen de uitspraken van een ex-Syrië-strijder, hebt u dat mee veroorzaakt.

"We hebben als college van hoofdredacteurs een persbericht naar buiten gebracht en mijn tweet was een stuk uit dat persbericht."

Uw tweet kwam wel eerst.

"Een kwartier vroeger, dat klopt. Ach. Twitter is de wereld niet en de wereld is Twitter niet. Je kan er een rijkdom aan bronnen vinden, maar zij die converseren, zijn vaak niet uit op informatie vergaren maar op het uiten van iets."

Met uw tweet uitte u toch ook iets?

"Ik heb geuit wat in het persbericht stond."

U zou het opnieuw doen?

"Met vallen en opstaan leer je dat je bepaalde media beter niet gebruikt. Ik zou dus nooit meer zo'n mededeling via Twitter doen. Maar alles is uitgepraat met Bart. De hoofdredactie is een en ondeelbaar en vormt een wal tegen bedreigingen en inmengingen van buitenaf. We staan nogal op onze onafhankelijkheid."

Voelt u politieke druk op Het journaal? Onder andere Sven Gatz en Joke Schauvliege waren vorig najaar kritisch over de VRT-nieuwsredactie

"Nee. Er zijn weleens telefoons omdat de ene minister boos is of de andere zich achtergesteld voelt, maar daar moet je over kunnen praten. Als hoofdredacteur moet je een buffer vormen voor je redactie en die problemen op jou pakken."

Voelt u zich geviseerd door een politieke partij?

"Ik kijk hard vooruit naar het doel en ik probeer me van ruis op de lijn niet te veel aan te trekken. Ik werk met mijn redactie en aan hen moet ik verantwoording afleggen. Net zoals aan de kijkers, die volgens de kijk- en waarderingscijfers nog altijd tevreden zijn. Zij zijn de ultieme scherprechters van wat wij doen."

Ondertussen blijft de kloof tussen de redactie en de algemeen hoofdredacteur Luc Rademakers groot. Is dat niet nefast voor een redactie?

"We hebben een prachtig nieuw Journaal gemaakt. We scoren op alle fronten. Radio 1 is fors gestegen. Als er al een kloof is, is het tegenover vroeger omdat we beter presteren. Iedereen werkt zich uit de naad. Mensen werken hier graag. Ze zijn ook kritisch, en gelukkig maar, want dat is een basisingesteldheid om hun werk te kunnen doen.

"Dit is geen koekjesfabriek met een vast recept en gekende ingrediënten. Elke dag moet je hier praten over items, over wie wat moet doen... Creativiteit zorgt voor een gezonde frictie. Elk huishouden met leven in de brouwerij heeft nu en dan wrijvingen."

Een motie van wantrouwen is toch iets meer dan zomaar wat frictie.

"Die motie is er geweest, maar er is een traject opgestart met pijnpunten die wellicht voor de hele hoofdredactie van VRT Nieuws gelden. Er wordt constructief gepraat en er wordt veel overleg gepleegd. Nu moeten we verbeteringen aanbrengen en het vertrouwen herstellen. In een huwelijkscrisis moet je ook aan het vertrouwen werken. En daarna kun je misschien zeggen: en ze leefden nog lang en gelukkig."

U hebt nog het gevoel voldoende medestanders te hebben in uw ploeg?

"Ik werk graag samen met mijn mensen in een bedje van vertrouwen. Anders zou ik niet kunnen functioneren. Ik sta ook open voor suggesties. Als je verwacht dat je journalisten kritisch zijn voor alles wat in de wereld gebeurt, moet je bereid zijn vragen te krijgen over hoe je de boel runt. Maar ik voel me lekker in mijn vel op de redactie."

Gedraagt u zich nu anders na de kritiek op onder andere uw mediaoptredens?

"Welke mediaoptredens?"

Het zingen bijvoorbeeld.

"In mijn badkamer doe ik dat nog altijd. Ik ben een hybride mens die veel dingen doet. Ik ben ambitieus, en ook wel eigenzinnig, maar ik heb van niemand persoonlijk het advies gekregen dat ik mezelf moest veranderen. Ik ben Björn Soenens en blijf Björn Soenens. Dat ze mij afrekenen op wat ik doe, niet op wie ik ben. Ik wil gewoon erg graag mijn job goed doen. Dat is waar ik voor betaald word."

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234