Donderdag 13/05/2021

De man die zowel geniaal als knettergek was

bba-componisten Björn Ulvaeus en Benny Andersson schreven een musical over hem, Milan Kundera voerde hem op in een van zijn boeken en er zijn tientallen documentaires over hem gedraaid. Nee, we hebben het hier niet over Clinton, Gates of Bono, maar wel over Bobby Fischer, een schaakspeler, toch niet meteen een tot de verbeelding sprekende societyfiguur. Maar Fischer was anders. Niet alleen was hij fenomenaal goed en schuwde hij in zijn beginjaren de media niet, hij was ook de juiste man op de juiste plaats op het juiste moment: Reykjavik in het putje van de Koude Oorlog.

Zoals Frank Brady in zijn biografie schrijft, leek Bobby Fischer, toen hij in 1943 geboren werd, helemaal niet weggelegd om het ergens te schoppen. Hij was de zoon van een alleenstaande Oost-Europese Joodse moeder die van de hand in de tand leefde. Zijn opvoeding werd grotendeels overgelaten aan zijn oudere zus Jean en die kocht hem op zijn zesde een schaakspelletje. Geen van beiden kende de spelregels, maar gelukkig zat er een vouwblaadje bij, en zo leerden de twee kinderen elkaar schaken. Bobby bleek daarin zo goed dat zijn moeder hem inschreef in een paar clubs waar hij een degelijke opleiding kreeg en uitgroeide tot een fenomeen. Iets wat van zijn reguliere schoolcarrière zeker niet gezegd kan worden aangezien hij de New Yorkse Erasmus Hall High School, waar op dat moment ook Barbara Streisand en Neil Diamond les volgden, op zijn zestiende zonder enig diploma verliet. "Puur tijdverlies", noemde hij het. "Daar kunnen ze me niets leren."

Nadat hij vanaf 1957 acht keer na elkaar het Amerikaanse kampioenschap schaken won, waarbij hij de jongste kampioen ooit werd en in 1963 - ook al een unicum - de perfecte score van elf winsten op elf wedstrijden behaalde, leek hij de geschikte man om de Sovjethegemonie neer te halen. In 1960 speelde hij een eerste keer tegen het jonge Sovjetwonder Boris Spassky en verloor, maar hij zwoer terug te zullen slaan, en twaalf jaar later streden de twee voor de hoofdvogel, het wereldkampioenschap.

David & Goliath

Voor de organisatoren werd het een nachtmerrie. Fischer wou het duel in Belgrado laten plaatsvinden terwijl Spassky Reykjavik verkoos. Uiteindelijk gaf Fischer toe, maar dan begon het gebakkelei over de prijzenpot en pas wanneer die opgetrokken werd tot het voor 1972 kolossale bedrag van 250.000 dollar werd hij iets meegaander, al dienden Kissinger en president Nixon hem eerst nog persoonlijk te smeken om dit voor Amerika te doen alvorens hij definitief instemde. Er werd van juli tot september geschaakt en David versloeg Goliath. Fischer bezorgde tijdens het hoogtepunt van de Koude Oorlog Amerika een dijk van een symbolische overwinning en kreeg bij zijn terugkeer in zijn vaderland een heldenontvangst. Maar dat Nixon hem nooit in het Witte Huis ontving, zoals hij hem vooraf aan de telefoon had beloofd, zat hem dwars.

Fischer was van een geniale vakidioot uitgegroeid tot een strategisch wapen in dienst van zijn vaderland, maar zoals dat gaat met strategische wapens die op hol slaan, werd hij in de jaren nadien een ongeleid projectiel. In 1975 weigerde hij zijn wereldtitel te verdedigen tegen Anatoli Karpov omdat de Wereld Schaak Federatie niet inging op zijn eisen om de spelregels aan te passen. Slechts eenmaal zou de Amerikaanse kampioen in het openbaar de schaakstukken nog beroeren, in de befaamde wedstrijd van 1992 tegen - alweer - Spassky, met een speelpot van vijf miljoen dollar. De kamp vond plaats in Belgrado, in het door de VS geboycotte Joegoslavië en dus kreeg Fischer geen toelating om te spelen. Tijdens een persconferentie spuugde hij openlijk op het officiële verbod, waarna hij het in de prullenmand wierp. Hij speelde, won en mocht voortaan zijn vaderland niet meer binnen, wat hem herleidde tot een fulminerende antisemitische Amerikahater die de wereld rondzwierf en een rondedansje maakte toen hij over de aanslagen van 9/11 hoorde.

Uiteindelijk kreeg Fischer asiel in IJsland, het land dat hij in 1972 op de wereldkaart had gezet. En daar stierf hij in 2008, 64 jaar oud, precies het aantal vakjes op een schaakbord.

Frank Brady
Eindspel (Oorspronkelijke titel: Endgame)
Vertaald door Maarten van der Werf & Huub Groenenberg
Thomas Rap, 479 p., 29,90 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234