Maandag 19/04/2021

De man die zijn mond moest houden

Over minder dan twee weken komt de Israëlische nucleair technicus Mordechai Vanunu vrij. Vanunu zat achttien jaar lang in de cel nadat hij in de jaren tachtig foto's en informatie had gelekt over Israëls nucleaire wapenprogramma. Maar de Israëlische overheid is bang: wat als Vanunu na zijn vrijlating opnieuw aan het praten gaat?

Lode Delputte

'Ik wil weg uit Israël. Ik wil weg uit jullie staat." Dat zou de Israëlische voormalige nucleaire technicus Mordechai Vanunu (50) onlangs aan enkele medewerkers van de binnenlandse veiligheidsdienst Shin Bet gezegd hebben. Vanunu, een jood van Marokkaanse komaf die zich jaren geleden tot het christendom bekeerde, zit een celstraf van achttien jaar uit omdat hij destijds, in 1986, fotomateriaal en informatie lekte over Israëls nucleaire wapenprogramma en geheime installaties in de Negev-woestijn. Op 21 april loopt Vanunu's celstraf af. Hij maakt zich sterk de wijk naar de VS te zullen nemen en daar een nieuw leven te beginnen.

Toch ziet het er niet naar uit dat Israël de man zonder slag of stoot zal laten begaan. Eind vorige maand gaf de Israëlische procureur-generaal Mordechai Mazuz te kennen dat Vanunu ook na zijn vrijlating een gevaar voor de Israëlische nationale veiligheid zou blijven betekenen, en wellicht nog meer informatie in de internationale pers zou kunnen gooien. Om dat te verhinderen, suggereerde Mazuz ten overstaan van de Knesset, zou Israël zijn paspoort kunnen inhouden om hem van reizen naar het buitenland te weerhouden. Of de ex-nucleair technicus zou extra in de gaten kunnen worden gehouden. Of hij zou alsnog met nieuwe geheimen kunnen uitpakken, op die manier weer voor de rechter worden gesleept en vervolgens - opgeruimd staat netjes - tot een nieuwe gevangenisstraf veroordeeld kunnen worden.

Mazuz denkt een punt te hebben op basis van Vanunu's eigen verklaringen. "Vanunu vertelde mij", getuigde een medebewoner van de Shikma-gevangenis in Ashkelon half februari in de krant Yedioth Ahronoth, "dat hij over bijkomend materiaal beschikte en nog meer uit de biecht zou gaan klappen." Een zinnetje dat volstond om vele Israëli's de gordijnen in te jagen: een man die ons land verloochent en onze veiligheid in het gedrang brengt, verdient die, celstraf uitgezeten of niet, het wel op vrije voeten te komen? Voor velen is het antwoord neen, zeker in de huidige internationale conjunctuur: Vanunu is een verrader, een spion, een gevaarlijke gek zelfs die behept is met de drang om een stek in de Israëlische geschiedenisboeken te verwerven. De kwaadste tongen beweren zowaar dat de man jubelt bij elke Palestijnse zelfmoordaanslag.

In de om existentiële redenen met veiligheid gepreoccupeerde joodse staat blijft Vanunu's populariteit beperkt tot een handjevol refuseniks, pro-Palestijnse groepen en mensenrechtenactivisten. Vooral in West-Europa, de VS en Canada, onder vredesbewegingen en humanitaire organisaties, geniet hij een heldenstatus. Het heet dat Vanunu een eerlijke, moreel hoogstaande persoonlijkheid is die zijn eigen vrijheid in de waagschaal gooide om Israël en de wereld voor het gevaar van een nucleaire oorlog te behoeden. Verleden jaar werd hij overigens voorgedragen als kandidaat-Nobelprijswinnaar voor de vrede.

Maar wat zijn nu de feiten? Vanunu duikt uit de anonimiteit op als hij in september 1986 bij de Londense krant Sunday Times aanklopt en daar zijn foto's laat publiceren van de 'textielfabriek' van Dimona in de Negev-woestijn. In werkelijkheid worden in de installatie nucleaire wapens aangemaakt. Volgens Vanunu, een specialist die sinds 1976, na zijn legerdienst, in de Mochon II-eenheid in Dimona aan de slag was maar overtuigd pacifist en christen werd na een reis door Zuidoost-Azië en Australië, bezit Israël halfweg de jaren tachtig al tweehonderd splijtbommen. Israël bleek de geheime bezitter van gebruiksklare thermonucleaire speeltjes met flink wat regionaal Hiroshima-potentieel, echter zonder dat de internationale gemeenschap ingreep. (Terloops: Irak werd vorig jaar voor minder onder de voet gelopen, en anders dan het gros van de landen die er te grote nucleaire ondoorzichtigheid op na houden, heeft de staat Israël nooit met VN-wapeninspecties moeten leven.)

Niet The Sunday Times, wel Robert Maxwells Daily Mirror, bij wie Vanunu eerst en vergeefs had aangeklopt, versnelde de vreemde wending die de zaak in die septemberdagen nam. Volgens het uitgebreide artikel 'The Man Who Knew Too Much', dat sterreporter Robert Fisk onlangs voorThe Independent pleegde, had Maxwell Vanunu's foto's naar de Israëlische ambassade in Groot-Brittannië gestuurd om te zien "of het verhaal wel klopte". Journalistieke beweegredenen zouden de controversiële Maxwell daarbij vreemd geweest zijn, hij zou die leftie van een Vanunu vooral een flinke hak hebben willen zetten.

In Israël werd groot alarm geslagen. De buitenlandse inlichtingendienst Mossad schakelde de bloedmooie Amerikaanse agente Cindy in om Vanunu per direct naar Rome te lokken. Daar werd hij, al dan niet met medewerking of goedkeuring van de Italiaanse overheid, geslagen, gedrogeerd en naar Israël ontvoerd. Niet alleen Italië heeft mogelijk boter op het hoofd; wat te denken van Frankrijk, van Zuid-Afrika, de VS en België? Dat zijn stuk voor stuk landen, schrijft toenmalig Sunday Times-journalist Peter Hounam in zijn boek The Woman from Mossad, die Israël geholpen hebben bij zijn opmars naar de zesde plaats in de ranglijst van nucleaire machten. Zelf beleden idealisme over non-proliferatie maakte daarbij vrolijk plaats voor strategisch realisme en de bijbehorende moraal van de dubbele standaard. De vraag of Israël wel zo nodig behoefte had aan de atoombom, en of Dimona Saddam Hoessein en de Iraniërs niet tot nucleaire ambities heeft gedreven, werd nauwelijks gesteld. Israël zat niet fout, Vanunu was de schuldige.

Aangekomen in Israël werd de nucleair technicus prompt aan een snelrechtprocedure onderworpen en de nor in gedraaid. Twaalf jaar lang volstrekt isolement, de voorbije zes jaar een gunstiger en menslievender regime. Maar hoe zal de persoon Vanunu er na zijn gevangenisstraf uitzien? Hoe is het hem al die tijd vergaan, daar in het verre Ashkelon?

Volgens Jack Cohen-Joppa van de US Campaign to Free Mordechai Vanunu verkeert de betrokkene in goede gezondheid, al werd hij de jongste weken opnieuw aan een isoleerregime onderworpen. "Zijn straf voor het feit dat hij met een medegevangene had gepraat met wie hij het recht niet had te praten", zegt Cohen-Joppa aan De Morgen. "Maar eigenlijk weten we weinig over zijn toestand. Behalve een priester en zijn twee broers Asher en Meïr mag niemand bij hem op bezoek. Journalisten kunnen niet met hem praten en het ziet ernaar uit dat het ook na zijn vrijlating niet zal kunnen. Zijn verwanten onderzoeken nu welke stappen ze kunnen ondernemen tegen de eventuele inhouding van zijn paspoort en de permanente bewaking die, als het van de procureur-generaal afhangt, zijn lot dreigt te worden."

De vrees dat Vanunu na zijn vrijlating opnieuw zal praten, is absurd, zeggen zijn verdedigers. Israël wil vooral vermijden dat andere nucleaire of militaire specialisten met twijfels of wroeging straks ook uit de biecht klappen. "Mordechai", verzekert Cohen Joppa, "wil ten eerste zijn normale leven terugvinden. Ten tweede is het twintig jaar geleden dat hij nog in Dimona is geweest en heeft hij destijds gezegd wat hij te zeggen had. Ten derde wil hij mensen die nu nog in de centrale aan het werk zijn of er vroeger gewerkt hebben, niet in diskrediet brengen. Waarom zou hij dan praten? Ons advies aan de Israëlische autoriteiten is dit: laat hem gewoon gaan."

Anders dan uit sommige persberichten kan worden opgemaakt, denkt Cohen-Joppa niet dat de Israëlische publieke opinie Vanunu nog langer in de gevangenis wil houden. "De Israëli's kennen zijn verhaal nu wel, iedereen weet dat hij in Italië werd gekidnapt, dat hij geen verrader is. Mordechai heeft dan ook geen staatsgeheimen doorgespeeld aan buitenlandse nucleaire enthousiastelingen, anders dan bijvoorbeeld de Pakistaanse wetenschapper Khan."

Behalve van zijn broers, van een geestelijke en van de Shin Bet krijgt Vanunu jaarlijks ook het bezoek van zijn... adoptieouders, een stel uit de Amerikaanse staat Minessota. De gepensioneerde katholieke lerares Mary Eoloff en haar echtgenoot Nick maakten van de bijzondere plaatselijke adoptiewetgeving gebruik om de volwassen man Mordechai Vanunu in hun gezin op te nemen. Gezinshereniging wordt zo dé juridische sleutel in Vanunu's poging om zichzelf in de VS te krijgen. Hoewel de familie een beroep blijft doen op advocaten, heeft Vanunu zelf zijn raadsheer Avigdor Feldman vorig jaar van zijn taak ontslagen. Feldmans cliënt vond dat de zaak na al die jaren als afgehandeld mag worden beschouwd en dat Israël hem nu eindelijk moet laten gaan. Tenzij er alsnog een addertje onder het gras zou zitten, gebeurt dat op 21 april.

Achter Mordechai Vanunu's bizarre verhaal schuilt niet alleen de tragiek van een low-level technician die jarenlang in eenzaamheid werd opgesloten nadat hij Israël op zijn grondvesten had doen daveren. Vanunu's geschiedenis illustreert vooral de ongemakkelijke wijze waarop de joodse staat met zijn nucleaire identiteit omspringt: iedereen weet dat Israël atoomwapens heeft, vooral Israëls vijanden, maar tezelfdertijd mag niemand het weten. Ook de Israëlische burgers niet.

De doctrine van de doelbewuste dubbelzinnigheid werd niet losgelaten, maar na de aanslagen van 11 september 2001 wel versoepeld: in een Israëlische documentaire uit datzelfde jaar, die overigens ook op de Qatarese zender Al-Jazeera te zien was, praat ex-premier en minister van Buitenlandse Zaken Shimon Peres opvallend openhartig over Israëls nucleaire afschrikkingscapaciteit. Mogelijk heeft de toegenomen transparantie te maken met de Israëlische vrees dat met name Teheran het regionale strategisch evenwicht aan het herstellen is.

Wie weet moeten we Israëls moeizame omgang met nucleaire openheid wel lezen als een metafoor voor de moeizame zoektocht naar de Israëlische identiteit. Een zoektocht die Israëlisch-staatsburger-ondanks-zichzelf Vanunu straks voor bekeken houdt: hij maakt zich sterk aan zijn nationaliteit te verzaken en officieel burger van de Verenigde Staten van Amerika te worden. "Maar laat er vooral geen verwarring bestaan", besluit Cohen-Joppa, "Israël verachten doet Mordechai niet. Hij haakt gewoon af."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234