Woensdag 16/06/2021

De man die Vlaanderen voor het Blok waarschuwde

Het was een klap, dat allereerste bericht dat je maandagochtend op de redactie vernam: Hugo Gijsels is overleden. Een fatale hartaanval, in de nacht van zondag op maandag, in het bekende Waalse boekendorp Redu, waar hij nu al een paar jaar verbleef en een antiquariaat openhield: Artikel 31. De naam verwees naar een niet-bestaand artikel in het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens over racisme.

Ooit was Hugo Gijsels de schrik van Vlaanderen, de meest beruchte freelancer van het land. Je las Humo niet alleen om Guy Mortier of om de legendarische rockjournalist Marc Mijlemans, maar net zo veel om de onthullende artikels van Hugo Gijsels.

Zo waren de jaren tachtig, een tijd die in Italië 'de jaren van lood' heette. De Muur stond nog pal, de Koude Oorlog brandde overal, en links en rechts vocht men op het scherp van de snee. Ook België was in kampen verdeeld. Er was links, en, vooral, er was rechts. Dat wisten wij niet echt, tot Hugo Gijsels rechts beschreef, in kaart bracht, en ontleedde. Toen pas hadden wij, zelfs in Limburg, door dat Paul Vanden Boeynants meer was dan een pijprokende Brusselse schelm. Hugo Gijsels, in zijn meeslepende, cynische stijl, berichtte over de rechtse Cepic, zijn zwart geld, zijn via-via liaison met het Front de la Jeunesse.

Als ooit het succesverhaal van Humo wordt beschreven, verdient Gijsels zijn plaats. Hij bracht Humo misschien niet in links vaarwater, maar hij stond wel voor de duidelijke anti-extreem-rechtse koers van dat blad. Humo was nooit expliciet links, maar Humo heeft zich altijd consequent opgesteld als een blad dat niets met Karel Dillen te maken had. Guy Mortier voelde dat intuïtief aan, Hugo Gijsels vulde dat concreet in. Hij waarschuwde al voor het Vlaams Blok toen heel Vlaanderen nog indutte, en zogezegd goedmenenden dat Blok als een randfenomeen zagen.

Gijsels bekampte het Vlaams Blok. Niet alleen als journalist, ook als mens. Bij hem waren engagement en journalistiek nauw verweven, een idealistische reflex die dateerde uit zijn jonge jaren. Hij hoorde bij de eerste lichting gewetensbezwaarden van Oxfam Wereldwinkels. Daar schreef hij geëngageerde boekjes over derdewereldthema's. Zo rolde hij de journalistiek in, vanaf 1970. Niet om mooi te schrijven, maar om iets te zeggen. Zijn boodschap was, jaren voor anderen dat overnamen: (extreem-)rechts bedreigt de samenleving. Dat legde hij uit in zijn artikels, vooral in Humo, ook in Knack, dat werkte hij uit in talloze boeken. Gijsels was het predikaat 'onderzoeksjournalist' waard. En voor iemand begint te zeuren: já, Hugo Gijsels heeft fouten gemaakt. Heel vaak feitelijke fouten, en soms trok hij een te snelle conclusie. Dat is hem zwaar aangerekend, ook in processen. Het meest memorabel is het proces aangaande 'Notaris X' (een zaak met verwijten van kindermishandeling, extreem-rechtse ideeën en ons kent ons met de magistratuur). Door het hof van beroep veroordeeld, velde Straatsburg een historisch vonnis waarin Gijsels werd vrijgesproken. Tegen Vanden Boeynants moest Gijsels echter de duimen leggen. Het werd een zaak die hem miljoenen franken kostte (wegens de verplichte publicatie van het arrest van het hof van beroep in een aantal bladen), en die Gijsels tot een veredelde bedeltocht noopte, wat hem tekende. Hij kreeg ook tegenkanting van voorzichtiger collega's. Toen Francis Van den Eynde, na een radio-interview met Gijsels in 1992, een recht van antwoord afdwong van de BRTN, verbood hoofdredacteur Roger Adams zijn journalisten nog met Gijsels te praten. Dirk Voorhoof, de Gentse hoogleraar mediarecht, was daar niet over te spreken. Hugo Gijsels kreeg ook kritiek van latere generaties. Marc Spruyt, zijn opvolger als anti-Vlaams Blok-auteur, beging in zijn eerste boek een vadermoord op Gijsels, voor zelf te publiceren.

Maar dat vermindert zijn belang niet. Hugo Gijsels waarschuwde al voor racisme in het algemeen en het Vlaams Blok in het bijzonder toen iedereen nog zweeg. Hij stond aan de wieg van het antiracistische collectief Halt. In een boek van Halt onthulde Gijsels het Hitlerjugend-verleden van André Leysen (De VlaamSSche kronijken, 1987). Hij schreef, samen met Jos Vander Velpen, het eerste goede, omvattende en, kritische boek over het Vlaams Blok, Het verdriet van Vlaanderen. "We deden dat, tot onze grote verbazing, bij gebrek aan serieus wetenschappelijk werk", zei Hugo Gijsels toen. Kort na Zwarte Zondag in 1991 publiceerde hij zijn bekendste werk, Het Vlaams Blok. Le Monde Diplomatique schreef toen: "Een nuttig onderzoek, goed gedocumenteerd, en zonder beleefdheden."

Toen had hij trouwens, samen met Jos Geysels, het idee van het cordon sanitaire uitgewerkt. Het tekent het politiek engagement van een onderzoeksjournalistiek. Hugo Gijsels was geen letterknecht voor een bepaalde partij, maar iedereen wist wel waar hij tegen was.

Niet dat Gijsels een probleem had met 'Vlaanderen'. Bezuiden de taalgrens had hij zo mogelijk nog meer vijanden, en hij schreef er minstens zo veel boeken over (De bende en co, 1990, Het leugenpaleis VDB, 1990, Netwerk Gladio, 1991). Als Hugo Gijsels één probleem had, dan was dat met rechts.

Vanaf de jaren negentig, en vooral na de BRTN-ban, neemt zijn journalistieke activiteit af. Hij wordt adviseur voor het Centrum voor gelijkheid van kansen en racismebestrijding. Men herinnert hem zich daar als hij, de gangen op en neer wandelend, tekst en uitleg geeft aan Johan Leman. Op lezingen over extreem-rechts is hij een schitterend causeur. Uiteindelijk trekt hij zich terug in het boekendorpje Redu, om daar 'het goede, kritische' boek, een genre uit zijn tijd, tweedehands te verspreiden. Uit liefde, zeggen zijn vrienden, voor de boeken en het soort kritische journalistiek die hemzelf zo na aan het hart lagen.

Hugo Gijsels (° 1950) laat een echtgenote, een dochter een een kleindochter na. Hij wordt vrijdag om 14 uur gecremeerd in Vilvoorde. Zijn boeken zijn tweehands nog overal te koop. Ze blijven het lezen waard.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234