Maandag 06/04/2020

De man die Saddam al eens beetnam

Twee jaar geleden zat Hans Blix (72) in een hutje in de sneeuw op Antarctica, toen Kofi Annan hem belde. Of hij chef wilde worden van Unmovic. De Zweed, die met pensioen was, reageerde verrast, aarzelde en... zei ja. Blix was de ideale kandidaat om het team te leiden dat in Irak de wapenvoorraad van Saddam moest controleren: diplomatiek, nuchter en een beetje kleurloos. En hij kende Saddam, want die had hem in het verleden al eens beetgenomen.

De Zweed Hans Blix was een compromisfiguur. Na de verguisde Australiër Richard Butler die het team, dat toen nog Unscom heette, had geleid van 1991 tot 1997 en door Saddam van spionage werd beschuldigd, hadden de Verenigde Staten en Groot-Brittannië Rolf Ekeus, ook een Zweed, naar voren geschoven. Maar Rusland, Frankrijk en China, de andere leden van de Veiligheidsraad, waren tegen. Toen Butler het team leidde, was Ekeus de topdiplomaat van Unscom. De drie landen vreesden dat de reputatie van Butler, die inmiddels zijn spionageactiviteiten had toegegeven, ook gevolgen zouden hebben voor het werk van Ekeus.

In januari 2000 werd Blix door de Fransen voorgesteld als de ideale kandidaat. Zo charismatisch en soms zelfs agressief als Richard Butler uit de hoek kwam, zo low profile en diplomatiek bleek Blix te zijn. Een beetje kleurloos ook, maar dat was ideaal voor zijn taak, meenden diplomaten van de VN. Wel dook, vooral bij de Britten en de Amerikanen, de kritiek op dat Blix zich te veel zorgen maakte over de Iraakse kant van het verhaal. Saddam, zo vreesde men, zou hem zo om te tuin leiden. De cursus 'culturele gevoeligheid' bijvoorbeeld, die Blix zijn medewerkers liet volgen, was volgens sommigen een beetje te veel van het goede. Uitleg van Blix: "Ik wil niet dat mijn team aanstoot geeft." Een verwijzing naar Butlers team, die daarvan was beschuldigd door de Iraakse regering. "We gaan niet naar Irak om de inwoners te treiteren of te beledigen. Dat is niet ons doel."

Toen hij zijn studies internationaal recht begon aan de universiteit van Upssala, zijn geboorteplaats nabij Stockholm, leek Hans Blix voorbestemd tot een academische carrière. Hij studeerde aan de universiteit van Colombia in de VS en promoveerde in het Britse Cambridge. Daarna doceerde hij jarenlang aan de universiteit van Stockholm, om begin jaren zestig als juridisch adviseur terecht te komen op het Zweedse kabinet van Buitenlandse Zaken. In 1978 werd hij zelf minister, tot hij in 1981 het Internationaal Atoom Energie Agentschap (IAEA) ging leiden.

Kort na Blix' benoeming als voorzitter van Unmovic rezen al vragen over zijn competentie. Want was hij al niet eens bij de neus genomen door Saddam? Dat gebeurde in de jaren tachtig, toen Blix directeur-generaal was van het IAEA. Daar had hij onder meer het toezicht op de inspecties van Iraakse nucleaire programma's. Maar Irak slaagde erin het bestaan te verbergen van een vooruitstrevend kernwapenontwikkelingsprogramma. Blix stak nooit onder stoelen of banken dat Saddam hem te slim af was geweest, maar zei ook dat het destijds niet mogelijk was in Irak binnen te dringen voor het uitvoeren van grondige controles. "We hebben toen onze les geleerd", zei Blix onlangs in de Britse krant The Guardian. "Als iets niet zichtbaar is en er zelfs geen indicatie voor is, mag dat niet automatisch tot de conclusie leiden dat er niets is."

Tot deze zomer weigerde Irak ook maar iets te maken te hebben met Unscom, en later ook met Unmovic. Maar Blix wachtte rustig af in zijn kantoor op de 31ste verdieping van het VN-gebouw. "We zullen ooit wel toegelaten worden in Irak", zei hij in de zomer van 2000. Blix bleek vooruitziend. Afgelopen maand stuurde Irak een brief naar de VN: de wapeninspecteurs mochten terugkeren, maar dan op de voorwaarden die Irak stelde. Een halve toegeving, waar Blix niet op inging. Alles of niets, verklaarde hij aan de Iraakse diplomaten. Het liep bijna helemaal mis, toen Irak daarna ook Hans Blix een spion noemde en niet meer wilde samenwerken met de Zweed.

Vorige week kwam uiteindelijk alles in orde, nadat de VN-wapenexperts onvoorwaardelijk toegang werd beloofd. Blix zei dat hij niet verrast was: "Hier wachten we toch al lang op?"

Blix staat voor een zware klus: Sinds de inspecteurs in december 1998 Irak moesten verlaten, weet niemand echt hoe het gesteld is met de wapens die Saddam heeft of zou hebben. Het kan nog enkele weken duren voor hij daadwerkelijk naar Irak vliegt, maar met Iraakse ambtenaren is hij druk aan het bespreken hoe de terugkeer van de VN-inspecteurs precies in zijn werk moet gaan. Alles verloopt heel rustig, liet hij al weten. De confrontatie wordt gemeden. Maar laat er geen vergissing over bestaan: Saddam zal deze man geen tweede keer kunnen beetnemen. Hij is dan wel diplomatiek aangelegd, zo zei hij, de inspecties zullen voldoende grondig verlopen.

Ayfer Erkul

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234