Zondag 17/01/2021

De man die op zijn volk schiet

Eerst was hij een zwierige legerofficier die droomde van Nasser en Che Guevara. Tegen 1986 noemde Reagan hem ‘de dolle hond van het Midden-Oosten’, en bedacht hem met bommen, die onder meer aan zijn vijftien maanden oude dochtertje het leven kostten. Nog twintig jaar later kust Berlusconi zijn hand en is hij dik met Tony and Chery. De 6,5 miljoen Libiërs zullen zich Kadhafi evenwel het meest herinneren als de man wiens naam niet loog: Kaddhatfa, de bloedspuwer.

Verhalen over Kadhafi gaan veelal over zijden gewaden, vernuftige luchtvaart-outfits, plateauzolen en een potsierlijk dikke laag make-up. Of ze zoomen in op de bedoeïenentent die hij opslaat in de tuinen van ambassades en op de vrouwelijke amazones en de kamelen die hem vergezellen. Internationale media-aandacht is verzekerd, en als we de prostituee mogen geloven die nu tegen de Italiaanse premier Berlusconi getuigt, dan brengt het andere leiders op ideeën. Silvio’s ‘bunga bunga-feestjes’ zijn volgens haar geïnspireerd op Kadhafi’s harempartijtjes. Publiekelijk zwijgt Broeder Leider daar wel over: hij profileert zich als een vrouwenrechtenkampioen die in 1979 de dienstplicht voor meisjes invoerde. Maar in Libische machtskringen zijn geen vrouwen te bespeuren en zijn eigen eega, Safia Farkash, laat hij in het fotolijstje van Arab first ladies afbeelden als een groen vlak.

Eveneens legio zijn de anekdotes over Kadhafi’s oratorische talent. Krijgt hij bij zijn allereerste bezoek aan de VN in New York in september 2009 een kwartiertje spreektijd, dan gaat hij honderd minuten door, uitweidend over de moord op JF Kennedy evengoed als over varkensgriep als biologisch wapen. Sommigen moesten aan wijlen PLO-leider Arafat denken, die Kadhafi “de soldaat van de revolutionaire slogans” noemde. Van het westerse kapitalisme zei hij in 1988 dat “het honing en eieren in shampoo verandert en aldus Gods giften misbruikt”. De FIFA was twintig jaar later “een mensensmokkelmaffia” en minaretten-Zwitserland “een schurkenstaat waartegen een jihad moet worden ontketend”.

Kadhafi-nieuws leest vaak als kolder. Dat leidt de aandacht af van de gehaaide praktijken van een dictator die het eigen machtsbehoud als enige ideologisch richtsnoer hanteert.

Geitenhoederszoon

Als kind was deze zoon van een bedoeïense geitenhoeder van de Kaddhatfa-clan (letterlijk: spuwer van bloed) een groot bewonderaar van de Egyptische president Nasser. Net als zijn held opteert hij voor een militaire carrière en zeventien jaar na diens onttroning van de Egyptische vorst Faroek doet de jonge Kadhafi in september 1969 hetzelfde met de Libische koning Idris. Voortaan zijn alle revolutionairen welkom zijn en in de twee decennia die volgen, wendt de Arabische Che Guevara de petrodollars vlot aan voor verschillende Palestijnse groepen, voor het Spaanse ETA, de Italiaanse Rode Brigades, het Franse Action Directe, het Duitse Baader-Meinhof en het Ierse IRA.

Ook dictators als de Roemeense Ceausescu en de Filippijnse Marcos kunnen rekenen op hem en Oeganda’s Idi Amin ondervindt in 1979 wat die loyauteit waard is. Als de Tanzaniaanse president Nyerere een troepenmacht stuurt om hem te onttronen en de Oegandese militairen in de natuur verdwijnen, proberen 2.000 dappere Libische soldaten hem te redden, een avontuur dat 400 van hen met hun leven bekopen.

Broeder Leider heeft kwalijke vrienden en ziet het altijd groot: in 1972 probeert hij Egypte en Syrië tot een unie met Libië over te halen, twee jaar later doet hij een even vruchteloze poging met Tunesië. Vanaf de jaren negentig richt hij zich op de rest van het continent. De Gids droomt nu luidop van de Verenigde Staten van Afrika, van een Afrikaanse NAVO en van de afra als eenheidsmunt.

Binnenlands wordt er evengoed geëxperimenteerd. Een grondwet is tot op heden onnodig en private bankrekeningen worden vanaf 1981 verboden als ‘exploitatie van de massa’. Zoals hij uitlegt in zijn Groene Boekje (1975), geldt de directe democratie of jamahiriyya als ideaal systeem. Die werkt met een Algemeen Volkscongres van afgevaardigden van Volkscomités die een paar keer per jaar op zijn geboortegrond in Sirte samenkomen. De werkelijkheid, zo menen waarnemers, is dat de Broeder Leider over alles zelf beslist en een politiestaat runt met een informantennetwerk.

Less is more, het wordt in 2000 herhaald, als Kadhafi de begroting publiekelijk verscheurt en 12 ‘corrupte’ ministeries afschaft, waaronder dat van energie. Nochtans: de olie- en gasinkomsten zijn goed voor 60 procent van het bnp en voor 95 procent van de export.

Het plan lukt niet helemaal en dus komt er in 2008 een nieuwe poging. Voortaan zullen de petrodollars rechtstreeks naar de burgers gaan, opdat ze zelf beslissen of ze deugdelijk onderwijs belangrijk vinden dan wel een goed ziekenhuis of een leuk huis. Het is het zoveelste voorbeeld van bittere kolder, van een louter verbaal utopisme dat niet bestand blijkt tegen de krachten van verandering, zelfs als die nu in bloed worden gesmoord. (CV)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234