Vrijdag 25/06/2021

De man die het Nederlands weer op de kaart zette

Ludo Stynen is ongetwijfeld Vlaanderens productiefste schrijversbiograaf. Nadat hij eerder al de levens van Lode Zielens, de zussen Loveling en Anton Bergmann te boek stelde, heeft hij zich nu gestort op het leven en werk van Jan Frans Willems.

Dat Willems vandaag nog slechts een schim is van het boegbeeld dat hij tijdens zijn leven en enkele decennia daarna was, geeft de auteur grif toe. Nochtans verdient de man wiens naam vooral voortleeft in het naar hem genoemde Willemsfonds het epitheton 'vader van de Vlaamse beweging' dubbel en dwars.

In een tijd dat de westerse literatuur ongekende hoogtepunten beleefde met auteurs als Goethe, Stendhal, Byron, Kierkegaard en Poesjkin, om er slechts enkelen te noemen, vocht een handvol Vlamingen voor de overleving van het Nederlands in Vlaanderen. Jan Frans Willems, die in 1793 in Boechout als Frans staatsburger werd geboren, wierp zich op als hun leider. Daarbij werd hij deels gedreven door een persoonlijke rancune: tijdens de Franse tijd had de verfransing van het openbare bestuur immers geleid tot het ontslag van zijn Fransonkundige vader. Willems hoopte op, en werkte mee aan, een herstel van het Nederlands tijdens de Hollandse tijd onder Willem I. Die intentie bestond aanvankelijk wel maar wegens hevig verzet moest de Nederlandse koning zijn taalpolitiek herzien en vrijheid van taalkeuze toestaan, wat in de praktijk opnieuw verfransing betekende. In 1830 was het helemaal terug naar af: het onafhankelijke België kwam onder een Franstalig bestuur.

Zoals bij zijn vader het geval geweest was, leed ook Willems' carrière onder de taalpolitiek. Niet omdat hij geen Frans kende - integendeel: hij schreef het makkelijker dan Nederlands en eigenaardig genoeg was het Frans in familiale kring zelfs de voertaal - maar wel omdat zijn sympathieën voor Willem I de nieuwe Belgische machthebbers wantrouwig stemden, werd de belastingontvanger Willems in 1831 overgeplaatst van Antwerpen naar een veel minder lucratieve post in het afgelegen provinciestadje Eeklo.

Officiële spelling

Na heel wat gelobby kon hij zich in 1835 te Gent vestigen, waardoor deze stad de bakermat van de Vlaamse beweging zou worden. Want ondanks alle tegenkantingen van overheid, kerk en intellectuele rivalen slaagde Willems erin het Nederlands in Vlaanderen weer op de kaart te zetten. Dat deed hij niet zoals Hendrik Conscience met het schrijven van Nederlandstalige romans, maar vooral door publicaties en acties op filologisch gebied. Zo ijverde hij voor de invoering van een officiële spelling in Vlaanderen die niet te veel afweek van de spelling Siegenbeek, die sedert 1804 in Nederland van kracht was. De kwestie zou tot 1844 aanslepen, maar Willems haalde zijn slag thuis.

Daarnaast probeerde hij het belang van het Nederlands als cultuurtaal te onderstrepen door oude Nederlandse teksten te verzamelen en op een verantwoorde manier in druk te bezorgen. Zijn bekendste verwezenlijking op dit gebied is de eerste uitgave van het Middelnederlandse dierenepos Reinaert de Vos - zij het in gekuiste versie, want Willems was katholiek en gaf zonder veel protest toe aan de censuur van de invloedrijke kanunnik J.B. Van Hemel (dezelfde die Conscience dwong tot het verminken van De leeuw van Vlaanderen). Het doel heiligde wel vaker de middelen. Men kan Willems allicht opportunisme verwijten, maar achteraf bekeken was zijn handelwijze in die politiek woelige tijden, waarin België geprangd zat tussen de Franse expansiedrang (die in Willems' Vlaamse kaart speelde) en het Hollandse streven naar hereniging (een remmende factor), waarschijnlijk de verstandigste en efficiëntste.

Bourgondische levensstijl

Over de mens Jan Frans Willems komen we in dit boek niet zo heel veel te weten. Pas in het laatste gedeelte van het eigenlijke levensverhaal blijkt het beeld van de brave, hardwerkende pater familias niet helemaal te kloppen en lezen we dat de Vlaamse voorman er een nogal bourgondische levensstijl op na hield, graag zwaar tafelde en geregeld in de wijn en de champagne vloog - wat meteen ook zijn voortijdige dood in 1846 verklaart.

JanFrans Willems. Vader van de Vlaamse beweging is dus op de eerste plaats een intellectuele biografie, wat de auteur noopte aandacht te besteden aan de ruimere context. Stynen biedt de lezer zo een verhelderende blik op de Vlaamse geschiedenis van de eerste helft van de negentiende eeuw en de beslissende rol die Willems daarin speelde.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234