Donderdag 26/11/2020

De man die de wereld op de kaart zette

Gerard Mercator, de beroemde cartograaf, werd in 1512 in Rupelmonde geboren. Volgend jaar wordt zijn vijfhonderdste geboortedag uitvoerig herdacht met tentoonstellingen en andere activiteiten in zijn geboortestad

Rupelmonde. Een lijvig boek met zijn biografie en facsimiles van zijn belangrijkste kaarten

zag inmiddels het licht.

Gerard Mercator (1512-1594) is bij de ouderen onder ons bekend van zijn beeltenis op de bankbiljetten van duizend frank. De beroemde cartograaf haalde in 2005 bij de verkiezing van Grootste Belg aller tijden de achtste plaats. Hij moest een andere 16de-eeuwse wetenschapper, de anatoom Andreas Vesalius, laten voorgaan, maar deed het wel iets beter dan de Antwerpse barokmeester Pieter Paul Rubens, die negende werd.

Mercator werd in 1512 in Rupelmonde geboren en dat wordt volgend jaar uitvoerig herdacht. Gerardus Mercator heette eigenlijk Gerard Kremer of De Cremer, maar verlatijnste zijn naam na zij studies, zoals dat toen onder geleerden gebruikelijk was. Gerards ouders - zijn vader was schoenlapper - waren afkomstig uit de buurt van Aken en verbleven bij een familielid in Rupelmonde toen Gerard geboren werd. Na de dood van zijn ouders zou zijn Rupelmondse oom zich verder over de opvoeding van de jongen bekommeren.

Gerard studeerde in 's-Hertogenbosch en daarna aan de universiteit van Leuven, waar Vesalius een medestudent was. Na zijn studie- en leertijd vestigde Mercator zich als zelfstandig instrumentenbouwer en zette zijn eerste stappen als geograaf en globebouwer voor belangrijke opdrachtgevers als keizer Karel V.

Omstreeks 1534 verbleef hij enige tijd in Antwerpen, waar hij vermoedelijk kennismaakte met kooplui die hem over de recentste ontdekkingen in de nieuwe wereld informeerden. In het zopas verschenen boek De wereld in kaart. Gerard Mercator en de eerste wereldatlas schrijft auteur Thomas Horst dat het goed mogelijk is dat Mercator in Antwerpen zijn plan ontwikkelde voor zijn levenswerk: een alomvattende kosmografie, met andere woorden een kritische beschrijving van oorsprong, ontwikkeling en voorkomen van de wereld.

Tijdens zijn studie botste Mercator op grote contradicties: hij kon bepaalde empirische observaties niet in overeenstemming met de Bijbel brengen. In 1544 werd Mercator dan ook opgesloten in de Graventoren van Rupelmonde op verdenking van ketterij. Hij zou een aanhanger van het protestantisme en Luther zijn. Hij werd, na een gevangenschap van zeven maanden, vrijgesproken, maar zou jaren later Vlaanderen verlaten en verhuizen naar Duisburg, waar een nieuwe universiteit werd opgericht. Daar slaagde hij erin zijn belangrijkste werk te publiceren, waaronder zijn eerste baanbrekende kaart van Europa.

Mercator behoudt zijn belang tot op vandaag in de eerste plaats door de zogeheten Mercatorprojectie. Met zijn wereldkaart van 1569 presenteerde hij een nieuwe, globale methode om de wereldbol op een tweedimensionele kaart af te beelden. De projectie is 'hoekgetrouw', dat wil zeggen dat de hoeken tussen verschillende richtingen op de kaart gelijk zijn aan de hoeken tussen die richtingen op het aardoppervlak. Het blijft onmogelijk om de bolvormige oppervlakte van de aarde te projecteren op een plat vlak zonder dat er vervormingen optreden. Mercators projectie gaat bewust om met die vervormingen zodat ze gebruiksvriendelijk worden voor de scheepsnavigatie.

Mercator is ook belangrijk omdat hij de eerste was die het woord 'atlas' introduceerde voor een verzameling kaarten in boekvorm. De naam is niet ontleend aan de Titaan Atlas omdat die de wereld op zijn schouders torste. Mercator wilde integendeel hulde brengen aan de legendarische Noord-Afrikaanse wetenschapper Atlas, die beroemd was om zijn wijsheid, allesomvattende geleerdheid en geografische kennis.

Een bijkomende verdienste van Mercator is dat hij als eerste het sierlijke 'italische schrift' of cursief introduceerde op zijn wereldkaarten. Dat heeft het uitzicht van landkaarten voor eeuwen bepaald.

Maar Mercator zou de voltooiing van zijn Atlas niet meemaken. In 1595, een jaar na zijn dood, vervolledigde zijn zoon Rumold het onvoltooide werk met 29 al afgewerkte kaarten en voegde er vijf eigen kaarten aan toe.

Duizend frank

Een van de blikvangers in 2012 wordt de tentoonstelling Mercator Digitaal, die plaatsvindt SteM, het stedelijk museum Sint-Niklaas (van 4 maart tot 26 augustus 2012). Mercator Digitaal presenteert het bezit van het Sint-Niklase Mercator Museum - wandkaarten, atlassen en globes - in een nieuw decor. Zeven kiosken brengen een digitale presentatie van verschillende aspecten van Mercators leven en werk aan de hand van projecties van computeranimaties en videoreportages, 3D-technologie en interactieve aanraakschermen. Een 3D-projectie zoomt in op diverse details van de roterende aardglobe van 1541. Een computeranimatie en videoreportage duiden de Mercatorprojectie. En een acteur die in de huid van Mercator kruipt, doet als hologram het verhaal van diens levenswandel en werk. De tentoonstelling sluit af met drie Mercatoratlassen uit 1584, 1595 en 1607, waarin de bezoeker digitaal kan bladeren.

Maar het Mercatorjaar biedt meer. De band One Custard Pie heeft intussen al een rocknummer 'Mercator' geschreven, rond de bibliotheek van Mercator wordt een expositie gemaakt, de Stedelijke Academies van Sint-Niklaas en Rupelmonde werken eigen initiatieven uit, er zijn toeristische wandelingen, er komt een Kinetic Artproject 'Homo Universalis', en in april wordt een internationale cartografische conferentie georganiseerd in samenwerking met het SteM en Universiteit Gent. En eind juni wordt een bankautomaat geïnstalleerd die, jawel, opnieuw de Mercator-bankbiljetten van 1.000 frank zal aanmaken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234