Maandag 27/06/2022

De man die de wereld leerde schaken

Wouter Janssens

'Zou een mens niet kritisch worden als hij zo vaak oppervlakkige meningen hoort rondbazuinen over stellingen die alleen na grondige analyse begrepen kunnen worden? Zou u zich niet ergeren als u zag hoe men slaafs uit luiheid ouderwetse methodes volgt? Ja, het schaakspel is moeilijk. Het eist arbeid en ernstige reflectie. Alleen ijverig onderzoek kan zekerheid verschaffen. Alleen genadeloze kritiek leidt tot resultaten. Helaas wordt de criticus vaker als een vijand gezien dan als een gids die de waarheid aan het licht brengt. Maar nooit zal iemand mij van de weg naar de waarheid afbrengen."

Dit is een citaat van 1896 uit een brief van William Steinitz (1836-1900), de eerste wereldkampioen schaken, aan zijn biograaf Bachmann. Was Steinitz van zijn gelijk overtuigd, dan ging hij vaak tot het uiterste om dat gelijk ook te krijgen. In zoverre dat zijn tijdgenoten beweerden "dat zijn pen in vitriool was gedoopt".

In zijn zoektocht naar de waarheid overschreed Steinitz soms de grenzen van het absurde. Zo beweerde hij, niet geheel ten onrechte, dat de koning een sterk schaakstuk was, met een niet te onderschatten slagkracht. Tot zijn schade en schande ondervond hij dat de koning bij uitstek ook een kwetsbaar stuk is. Hoewel hij tot vrijwel het einde van zijn carrière met zijn monarch halsbrekende toeren uithaalde, bezat hij toch genoeg realiteitszin om in belangrijke ontmoetingen af te zien van overdreven stuntwerk.

Steinitz' internationale loopbaan begon toen hij in 1862 van Wenen naar Londen verhuisde. In dat jaar won hij het kampioenschap van de stad en bedwong hij in een match Henry Blackburne, de beste Engelse speler. In 1866 versloeg hij met 8-6 Adolf Anderssen, die beschouwd werd als de sterkste schaker ter wereld. Steinitz was er toen dertig. In 1869 deed hij het nieuwe aanstormende talent Johannes Zukertort met kurkdroge 7-0-cijfers in het zand bijten.

Ondanks vele goede toernooiresultaten en winst in elke tweekamp die hij gespeeld had, werd Steinitz toen nog niet door iedereen aangezien als de beste schaker ter wereld. En dat deed hem pijn. Vanaf 1873 trok Steinitz zich een tiental jaar terug uit het toernooischaken. Tussen 1873 en 1882 verdiende hij zijn brood grotendeels als schaakcolumnist, ondere andere voor het Engelse tijdschrift The Field, in die dagen een royaal gehonoreerde functie. Duizenden schitterende (hoewel vaak ook polemiserende) artikels en nauwgezette, zeer hoogstaande schaakanalyses waren het resultaat. Het leverde Steinitz de reputatie op van "de man die de wereld leerde schaken".

Maar op een gegeven moment kreeg de eigenaar van The Field schoon genoeg van de aanzwellende stroom beledigingen die Steinitz in zijn artikels de wereld instuurde. Steinitz weigerde om de toon van zijn stukken te milderen en werd na een reeks bittere woordenwisselingen met zijn werkgever de laan uitgestuurd. Meteen was hij zijn belangrijkste bron van inkomsten kwijt. Door zijn lange inactiviteit slaagde Steinitz er echter ook in om een nauwelijks te overtreffen record op de tabellen te zetten: in negen jaar, van 1873 tot 1882, bleef Steinitz niet alleen ongeslagen, maar boekte 25 opeenvolgende partijoverwinningen.

In het toernooi van Londen in 1883 werd Steinitz tweede, op ruime achterstand van Zukertort. Op een receptie achteraf bracht iemand een toast uit op de beste schaker ter wereld. Steinitz en Zukertort stonden gelijktijdig recht. Begin 1886 werd tussen de twee kemphanen een match georganiseerd in de Verenigde Staten, Steinitz' nieuwe vaderland, waarvan hij ook het staatsburgerschap verwierf. (In 1882 had hij Londen moeten verlaten omdat hij er te veel vijanden gemaakt had.)

Steinitz won de tweekamp met tien tegen vijf winstpartijen bij vijf remises, en werd zo op 51-jarige leeftijd de eerste en tot nu toe tevens oudste wereldkampioen uit de schaakgeschiedenis. Zukertort eindigde de match als een gebroken man. Hij overleed twee jaar later.

In de volgende jaren bevestigde Steinitz zijn suprematie in de schaakwereld. In 1894 kwam er echter een einde aan zijn rijk: Steinitz werd overtuigend verslagen door Emanuel Lasker, een toen nog relatief onbekende 26-jarige Duitser, met vijf tegen tien winstpartijen bij vier remises. In plaats van zich nu rustig en verstandig terug te trekken, zijn memoires te schrijven en opnieuw journalistieke activiteiten te ontplooien, koos Steinitz ervoor om opnieuw aan toernooien deel te nemen. Hij daagde Lasker uit tot een revanchematch, die in 1896 plaats vond in Moskou. Dit keer werd hij verpletterd met tien nederlagen, twee overwinningen en vijf remises.

Steinitz was er toen 61 en helemaal alleen in een vreemde stad. Zijn zenuwen begaven het; hij moest worden opgenomen in een psychiatrische kliniek in Moskou. Gelukkig herstelde hij snel en zou hij nog vier jaar met wisselend succes toernooien spelen. Maar de aanvallen van melancholie en desillusies werden steeds frequenter. Toen Steinitz op 12 augustus 1900 in een pyschiatrische kliniek in New York overleed, waren zijn tweede vrouw (zijn eerste vrouw stierf in 1892) en zijn twee kinderen letterlijk veroordeeld tot de bedelstaf. Jammer genoeg maakte Steinitz veel, zo niet alles, ondergeschikt aan zijn allesverzengende ambitie om de beste schaker ter wereld te zijn. Zo kritisch hij zich opstelde tegenover zijn concurrenten, zo onverschillig gedroeg Steinitz zich tegenover zijn leefomstandigheden. Hij verstond perfect de kunst om mensen tegen zich in het harnas te jagen. En vaak leefde hij op zwart zaad. Gedurende de veertig jaar die hij aan het koninklijke spel wijdde, goot Steinitz het schaakspel in zijn huidige vorm. Hij legde de klassieke wetten van het positiespel vast, klasseerde de openingen en tilde het algemene spelniveau op tot nooit eerder geziene hoogten. Twee partijen uit respectievelijk 1872 en 1894:

Wit: Steinitz

Zwart: Zukertort 1. e4 e5 2. f4 exf4 3. Pf3 g5 4. Lc4 g4 5. Pe5 Dh4+ 6. Kf1 Ph6 7. d4 f3 8. Pc3 d6 9. Pd3 Lg7 10. g3 Dd8! 11. Pf4 0-0 12. h3 Pc6 13. Ph5 gxh3 14. Pd5 Pg4 15. c3 Pe7 16. Pdf4 Pg6 17. Pxh3 Le6 18. Lxe6 fxe6 19. Pg5 Lh6! 20. Db3! Lxg5 21. Dxe6+ Tf7 22. Dxg4 Lxc1 23. Txc1 De8 24. c4 d5 25. e5 dxc4 26. Txc4 Db5 27. b3 Da6 28. Pf6+ Txf6 29. exf6 Dxf6 30. Txc7 Te8 31. Dd7 Da6+ 32. Tc4 Te7 33. Dd5+ Kg7 34. Th2 b5 35. Tc6 Db7 36. Txh7+! Kxh7 37. Dh5+ Kg8 38. Txg6+ Tg7 39. Th6 Kf8 40. Th8+ en zwart geeft op.

Wit: Steinitz

Zwart: Lasker 1. e4 e5 2. Pf3 Pc6 3. Lb5 Pf6 4. d3 d6 5. c3 Ld7 6. La4 g6 7. Pbd2 Lg7 8. Pc4 0-0 9. Pe3 Pe7 10. Lb3 c6 11. h4 Dc7 12. Pg5 d5 13. f3 Tad8 14. g4 dxe4 15. fxe4 h6 16. Df3! Le8 (hxg5 17. hxg5 Ph7 18. Pf5! gxf5 19. Dh3 Tfe8 20. Dxh7+ Kf8 21. gxf5 gevolgd door f5-f6) 17. Lc2 Pd7 18. Ph3 Pc5 19. Pf2 b5 20. g5 h5 21. Pf5! gxf5 22. exf5 f6 23. g6 Pxg6 (Dit offer komt te laat.) 24. fxg6 Lxg6 25. Tg1 e4 26. dxe4 Kh7 27. Txg6! Kxg6 28. Df5+ Kf7 29. Dxh5+ Kg8 30. Dxc5 De5 31. Le3 a6 32. a4 Tfe8 33. axb5 axb5 34. Dxe5 Txe5 35. Ta6 Tc8 36. Pg4 Pe7 37. Lc5 Tee8 38. Pe3 Lf8 39. Ld4 Kf7 40. h5 Le7 41. Lb3+ Kf8 42. Pf5 en zwart geeft op.

Wit: Kg1, Dd5, Tc1, Tf1, La3, pia2, d4, d6, g2, h2.

Zwart: Kh8, Dd8, Ta8, Te8, Pf6, pia7, b6, e5, g7, h7. 1. Txf6 gxf6 (Dxf6 2. d7 Ted8 3. Dxa8! Txa8 4. Tc8+ Dd8 5. Txa8 Dxa8 6. Pe7) 2. d7 Tg8 3. Dxe5 Tg5 4. Dxa8! Dxa8 5. Tc8+ Tg8 6. Txa8 Txa8 7. e6 en zwart geeft op.

Wit: Kd6, Ld5, Pe5, pic6.

Zwart: Kd1, Dg2, Tc3, Tg7, Ld2, Le6, Pd3, Pd4.

Deze ludieke opgave staat bekend als het probleem van de duivel. Het verhaal gaat dat de duivel in het schaakspel niet te verslaan is. Op een dag speelt hij met een monnik met als inzet het zielenheil van de geestelijke. De duivel, met zwart aan zet, staat op het punt om zijn slag thuis te halen: twee triomfantelijke, krachtige zetten, dan de matzet, en de duivel vertrekt vertwijfeld, zo snel hij kan, terug naar de hel, de staart tussen de benen, zonder de ziel van de monnik te kunnen meenemen. Wat is er gebeurd?

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234