Maandag 21/06/2021

De man die de natuur uitvond

BIOGRAFIE. Charles Darwin zei dat hij zonder hem nooit On the Origin of Species had kunnen schrijven. Er zijn dieren naar hem genoemd, steden, rivieren, zelfs een gebied op de maan. En toch is Alexander von Humboldt voor de meesten van ons een nobele onbekende.

Humboldt leefde eind 18de, begin 19de eeuw, in de tijd van de verlichting en de eerste industriële revolutie, een tijd waarin de mens de natuur aan zijn wil begon te onderwerpen. Humboldt was een typisch kind van de verlichting. Hij 'verzamelde duizenden planten, verrichtte metingen, maakte notities en classificeerde'.

Hij was daar redelijk fanatiek in. Toen hij zich op een gegeven moment verdiepte in de elektrische geladenheid van zenuwen, begon hij aan 'een reeks van vierduizend experimenten waarbij hij kikkers, hagedissen en muizen prikte, stak, in stukken sneed en elektrocuteerde. (...) Hij begon ook met proefnemingen op zijn eigen lichaam. (...) met een scalpel sneed hij in zijn armen en bovenlijf. Vervolgens wreef hij voorzichtig chemicaliën en zuren in de open wonden of bevestigde hij plaatjes metaal, metaaldraad en elektrodes op zijn huid of onder zijn tong. Zorgvuldig noteerde hij ieder beweginkje, iedere stuiptrekking, ieder pijntje en elk branderig gevoel.'

Hij was niet de enige met een vorsende geest in die tijd. Via zijn broer Wilhelm kwam hij in contact met Johann Wolfgang von Goethe, zelf een gepassioneerd natuuronderzoeker.

Goethe had in de periode van hun ontmoeting enkele wilde jaren achter de rug na het succes fou van zijn Die Leiden des jungen Werthers. Volgens Wulf had hij 'samen met de jonge hertog Karel August de straten van Weimar onveilig gemaakt, soms gehuld in een wit laken om lieden die in geesten geloofden de schrik op het lijf te jagen. Ze stalen vaten van een plaatselijke koopman en lieten die van de heuvels rollen, ze maakten boerenmeisjes het hof - alles in naam van de vrijheid en het genie.'

Goethe kon het onmiddellijk goed vinden met de jonge Humboldt. Beiden stelden ze zich vragen over hoe de natuur precies vorm gaf aan plant en dier. En ze vonden elkaar in de mening dat kunst en wetenschap moesten samengaan. 'De natuur moet met het gevoel worden ervaren', schreef Humboldt in een brief aan Goethe. Wetenschappers die de wereld uitsluitend wilden beschrijven door planten, dieren en stenen in klassen in te delen, zouden haar nooit echt leren kennen.

De smaak van rivier

Wanneer zijn steenrijke moeder overlijdt, ziet Humboldt zijn kans schoon om een oude droom in vervulling te laten gaan. Hij wil de wereld zien. Hij wil een ontdekkingsreiziger zijn. Als jongeman had hij al een enorme zucht naar verre gebieden, wat de Duitsers zo mooi Fernweh noemen. De dood van zijn moeder gaf hem die mogelijkheid. Naar eigen zeggen had hij nu 'zo veel geld dat ik mijn neus, mond en oren kan laten vergulden'.

Humboldt vertrekt naar Zuid-Amerika. Ter plaatse geniet hij met volle teugen, ondanks de ontbering, de vele muskieten en een dieet dat op een bepaald moment zelfs bestaat uit mierenpaté. Humboldt heeft nog steeds dezelfde inquisitieve geest als altijd: '"Hij vond alles interessant: de planten, de dieren, de stenen en het water. Als een wijnkenner proefde hij de verschillende rivieren. 'De Orinoco had een aparte, uitermate walgelijke smaak, (...) terwijl het water van de Atabapo heerlijk was.'

Ter plaatse ziet hij overal wat een ontwrichtende impact de mens op de natuur heeft. Schildpadden-eieren worden zo massaal gegeten dat de schildpaddenpopulatie met het jaar kleiner wordt. Door ongebreideld parelvissen zijn de oesters nagenoeg verdwenen. Het rooien van bomen verstoort het evenwicht in grote gebieden land. Humboldt is een van de eersten die beseft hoe alles in de natuur met elkaar verbonden is.

In die tijd ging zowat iedereen ervan uit dat de schepping er voor de mens was. Zoals het in de Bijbel staat: 'Vervult de aarde en onderwerpt haar, heerst over de vissen der zee en over het gevogelte des hemels en over al het gedierte, dat op de aarde kruipt'.

De heersende moraal was dat 'ordelijke veldjes, omgehakte bossen en kleurige dorpjes de woeste wildernis in een prettig ogend, vruchtbaar landschap moesten veranderen'.

In die tijd konden verlichte geesten nog verklaren dat 'juist het idee van vernietiging - van de mens die met zijn bijl inhakte op de Amerikaanse wildernis - het landschap zijn aandoenlijke lieflijkheid verschafte'. De wildernis was wanstaltig en het was aan de geciviliseerde mens om de ongeciviliseerde natuur aan zich te onderwerpen.

IIn de wetenschap was ondertussen classificatie en specialisatie aan de orde van de dag. Het was 'een tijdperk van scheiding en splitsing, van versplintering en verlies van eenheid. Het probleem lag bij filosofen en wetenschappers als Descartes en Linnaeus die het begrip van de natuur hadden omgevormd tot een bekrompen praktijk van verzamelen, classificeren en mathematisch abstraheren'.

De dichter Wordsworth schreef rond die tijd: 'Zijn wij echt voorbestemd/ te turen, oeverloos te turen/ met afnemend begrip/ naar losse dingen die wij zien/ als onverbonden, dood en zonder ziel/ die wij ontleden, oeverloos ontleden/ en zo van alle pracht ontdoen?'

Inspiratiebron

Humboldt zag de natuur daarentegen als een stelsel van verbindingen. 'De natuur was een samenhangend geheel, een levend wezen waarvan de onderdelen alleen in onderlinge samenhang konden functioneren'. Net zoals hij fel gekant was tegen het kolonialisme dat hele volkeren uitbuitte, was hij gekant tegen de uitbuiting van de natuur door de mens.

Humboldt schreef zijn ervaringen in Zuid-Amerika neer in het boek Ansichten der Natur. Het werd een bron van inspiratie voor velen. Voor Henry David Thoreau, Ralph Waldo Emerson, Charles Darwin uiteraard. Jules Verne gebruikte Humboldts beschrijvingen voor sommige van zijn verhalen. Simon Bolivar werd door Humboldt geïnspireerd tot de bevrijding van de Zuid-Amerikaanse landen, de grondlegger van de ecologie Ernst Haeckel was een fan, net als John Muir, de eerste voorvechter van natuurbehoud in Amerika. Humboldt werd door zowat iedereen aanbeden.

Hij was zo populair, dat hij in 1859 een kennisgeving in de kranten liet zetten: hij vroeg de mensen zich minder met hem 'bezig te houden'. Hij had geen tijd meer voor de circa vijfduizend brieven die hij per jaar ontving.

Buitenaards wezen

Die oplijsting van aanbidders is een van de minpunten van deze biografie. De schrijfster put zich zozeer uit om te vermelden door wie Humboldt allemaal aanbeden werd, dat ze vergeet om hem als man van vlees en bloed neer te zetten. Hij lijkt bij momenten eerder een soort buitenaards wezen. Wat anders te denken van iemand die als gewoonte had een kamer binnen te komen en daarna uren aan een stuk het woord te voeren? Toen hij dat deed tijdens zijn eerste ontmoeting met Charles Darwin, was die daar begrijpelijkerwijs zeer door teleurgesteld. Hij had er namelijk geen woord tussen gekregen.

Een groter minpunt echter is dat het boek niet weet te bezielen. We krijgen een overzicht van Humboldts leven, maar het is niet bijster goed verteld. Aan het eind van het boek, wanneer Humboldt in zijn appartement zit, in 'een welhaast ondraaglijke tropische hitte, die zijn bezoekers lijdzaam doorstonden' is hij een nog groter mysterie dan in het begin.

De schrijfster doet pas aan het eind aan de hand van enkele hoofdstukken over George Perkins Marsh, Ernst Haeckel en John Muir een poging om aan te tonen waarom Humboldt voor ons 21ste-eeuwers relevant zou zijn en dat doet ze niet erg overtuigend. Een gemiste kans, want in tijden van inconvenient truths en nog doorgedrevener specialisatie in de wetenschappen had dit verhaal van een bruggenbouwer wel degelijk pregnant kunnen zijn.

Andrea Wulf, De uitvinder van de natuur - Het avontuurlijke leven van Alexander von Humboldt, Atlas Contact, 576 p., 39,99 euro, vertaald door Mariella Duindam

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234