Dinsdag 02/03/2021

De magie van winterrozen

De verschillende Helleborus- soorten zijn de sterren van de winterse tuin. De kelkvormige bloemen zijn ongelooflijk mooi en ze bloeien ook heel lang. Bovendien pronken ze de rest van het jaar met hun sierlijke blad

@9* DM bolleke tsskop= @9* eind blokje=

Wie beweert dat de winter een saai tuinseizoen is, heeft zijn ogen in zijn zak. Sneeuwklokjes en winterakoniet, toverhazelaars, sommige viburnums en winterjasmijn kleuren de winterse tuin. Een andere onmisbare winterbloeier is de Helleborus of kerstroos. Al is winterroos een betere naam, want ze bloeien meestal na Kerstmis.

De kerstroos, die zelfs in een oud kerstlied wordt bezongen ("Die bloem van wond'ren luister / waarvan Jesaja sprak / bloeid'op toen door het duister / het licht der wereld brak), is de inheemse Helleborus niger. Ze wordt in de volkstaal ook zwart nieskruid genoemd, waarbij 'zwart' verwijst naar de wortel en niet naar de delicate wit-rozige bloemen. Het is een van de oudste tuinplanten uit onze streken. Hij werd waarschijnlijk al in de tijd van de Romeinen in de tuin gebruikt en in prehistorische opgravingen zijn zaden van het nieskruid gevonden. Maar dat heeft misschien te maken met het feit dat dat kruid, zoals de meeste ranonkelachtigen, giftig is en waarschijnlijk werd gebruikt om gifpijlen te maken, een gebruik dat tot in de vroege Middeleeuwen in bepaalde streken van West-Europa bestaan zou hebben.

Nieskruid was ook populair voor religieuze, magische en medische doeleinden. "Toen zijn bloedverwanten hem door het toedienen van geneesmiddelen van zijn ziekte verlost hadden en hij weer geheel zichzelf was geworden, voer hij op volgende wijze tegen zijn vrienden uit: 'Waarachtig vrienden, bitter leed deedt gij mij aan, Geen redding schonkt gij mij, wien zo het genot ontwrongen. En met geweld ontroofd des geestes zoete dwaling.' Hij had gelijk, want zij zelf verkeerden in dwaling en hadden meer behoefte aan nieskruid, omdat zij meenden een zo gelukkige en aangename waanzin met drankjes te moeten verdrijven, alsof het een kwaal was." Uit dat citaat uit De lof der zotheid van Erasmus kan men afleiden dat het nieskruid in de Oudheid en de Middeleeuwen beschouwd werd als een middeltje tegen de waanzin.

Een ander inheems familielid van de H. niger, de H. viridus of wrangwortel, werd in de Middeleeuwen gebruikt als middel tegen wormen. De patiënt liep echter meer risico dan de wormen, want deze plant is zeer giftig. In de veeartsenij werd de wrangwortel zeker tot in de 17de eeuw gebruikt bij paarden als wormafdrijvend middel.

Aan de kerstroos werden ook bovennatuurlijke krachten toegeschreven. Zo wordt het genoemd als een bestanddeel van de fameuze heksenzalf waarmee heksen zich insmeerden om te kunnen vliegen. Wat wel schijnt te kloppen is dat de wortel van de H. niger bepaalde stoffen bevat die hallucinaties kunnen veroorzaken, zodat men misschien de indruk had dat men kon vliegen. Een soort lsd avant la lettre dus.

Vandaag worden Helleborussen niet meer gebruikt omwille van die geestesverruimende eigenschappen maar is er sprake van een andere vorm van waanzin of verslaving. "Als u eenmaal in de ban bent van hun charme, is het moeilijk om de betovering te verbreken", zo schrijft de Britse Helleborus-specialiste Elizabeth Strangman in het boek Helleborus. "De meeste liefhebbers vertonen ontwenningsverschijnselen als hen een jaarlijkse dosis van een of meerdere nieuwe schatten wordt onthouden." Samen met sneeuwklokjes en toverhazelaars zijn de verschillende Helleborus-soorten de sterren van de winterse tuin. De kelkvormige bloemen zijn ongelooflijk mooi en ze bloeien ook heel lang. Bovendien pronken ze de rest van het jaar met hun sierlijke blad.

De echte kerstroos, die tegenwoordig rond Kerstmis als bloeiend potplantje wordt aangeboden, is spijtig genoeg minder geschikt voor de tuin. Omdat die plantjes geforceerd zijn om vervroegd in bloei te komen, verkommeren ze vaak in de tuin. Bovendien hebben ze vaak te lijden van allerlei ziekten. Gelukkig hebben enkele kwekers zich de laatste tijd toegelegd op gezond basismateriaal en nieuwe kweekmethoden, zodat ook H. niger binnenkort een nieuwe tuintoekomst staat te wachten.

Een andere inheemse soort, het stinkend nieskruid (H. foetidus), is een van de mooiste 'kerstrozen'. Ze kan bijna een halve meter hoog worden en heeft mooie, diep ingesneden grijsgroene bladeren met minuscule tandjes. In maart-april verschijnen de bloemen: hangende klokjes, enigszins gelijkend op de eglantier, appelgroen met een purperen rand.

De derde inheemse soort, H. viridis of wrangwortel, heeft gifgroene bloemen maar komt in de tuin zelden in bloei. Zelfs als ze bloeit, valt dat nauwelijks op. Het is dus meer een plantje voor mensen die zweren bij inlandse planten.

Bij de 'exotische' soorten moeten we allereerst de uit Corsica afkomstige H. argutifolius (soms ook nog H. corsicus genoemd) vermelden. Het is een indrukwekkende plant met grote trossen appelgroene bloemen en prachtig grijsgroen, sterk getand blad. Ze bloeit van februari tot einde mei, en is dus eigenlijk eerder een paas- dan een kerstroos. In tegenstelling tot de meeste andere Helleborussen, die het liefst in halfschaduw groeien, doet deze soort het het best in volle zon.

H. x nigricors (een kruising tussen H. niger en H. argutifolius) heeft dikke trossen roomwitte bloemen met een purperbruin randje. Het zijn prachtige en extra lang bloeiende planten. Ook H. x ericsmithii (een kruising tussen H. niger en H. x sternii) is een schitterende en langbloeiende plant met grote bleekroze bloemen en opvallend getand blad.

H. odorus is een buitenbeentje omdat de bloemen (licht) geuren. Bij de andere soorten is er, op een enkeling na zoals H. foetidus 'Miss Jekyll', nauwelijks enige geur te bespeuren. Bijzonder zijn ook de geelgroene bloemen.

Een andere opvallende verschijning is H. purpurascens met relatief grote paarsbruine bloemen en typisch handvormig gedeelde bladeren die in de winter volledig afsterven. Het is een van de vele soorten afkomstig uit de Balkan. Helleborus multifidis zou men zelfs een soort plantaardige aanklacht tegen de etnische zuiveringen in het voormalige Joegoslavië kunnen noemen: achter de naam multifidis gaan namelijk verschillende ondersoorten schuil zoals croaticus, istriacus en herzegovinus... Ze hebben allemaal geelgroene bloemen en heel mooi, sterk ingesneden, soms bijna kantachtige bladeren.

Ook H. torquatus (of H. multifidis ssp. serbicus) komt uit het voormalige Joegoslavië. Net als de andere multifidis-ondersoorten heeft ze prachtig gedeeld blad. Maar het zijn vooral de grote schotelvormige groen geaderde bloemen waarvan de kleur varieert van blauw- en roodpurper tot bijna zwart die de charme uitmaken van deze soort.

De uit Slovenië afkomstige H. atrorubens is een relatief kleine plant met kleine, meestal donkere paarsgroene bloemen. Eerder iets voor verzamelaars. Dat geldt ook voor H. dumetorum, een andere laagblijvende soort met kleine, stervormige lichtgroene bloempjes en elegant, fijn getand blad.

H. thibetanus, een soort die pas enkele jaren geleden werd herontdekt in de Chinese provincie Sichuan, ontketende enkele jaren geleden een ware rage in Helleborus-land. Het is een prachtsoort met lichtroze, donker geaderde bloemen en opvallende schutbladen. Spijtig genoeg ontgoochelt ze heel dikwijls in de tuin.

Ten slotte zijn er de zogenaamde orientalis-hybriden, kruisingen van de uit de Kaukasus afkomstige H. orientalis met de andere soorten. Dit zou men de echte winterrozen kunnen noemen, die vanaf nu tot mei bloeien en nog langer hun zaaddozen behouden. Het zijn ronduit schitterende planten die in geen enkele tuin zouden mogen ontbreken. Van deze orientalis-hybriden bestaan er vele tientallen cultivars en elk jaar komen er nog nieuwe bij, met enkele en dubbele bloemen, met kom- of klokvormige bloemen, in verschillende kleuren, gaande van diep purper tot bijna zwart, wijnrood, over roomwit, zachtgeel of -roze, abrikoos tot appelgroen, soms zelfs mengelingen van verschillende kleuren, telkens met contrasterende, geelwitte meeldraden.

Wie Helleborussen wil kopen moet dat nu doen, nu ze volop in bloei staan, zodat je kunt kiezen op basis van bloemvorm en -kleur. Bij Helleborussen mag je alleen op je ogen vertrouwen en degene kopen die je echt graag ziet. Het heeft weinig zin om op naam te kopen. Als je al krijgt wat je vraagt, wat dikwijls twijfelachtig is, dan bestaan er waarschijnlijk al veel betere types dan wat je in een of ander boekje hebt gelezen. Dat geldt zeker voor de orientalis-hybriden.

Omdat er ook veel minderwaardige, zwakke planten circuleren is het bovendien aangewezen om ze bij een gespecialiseerde kweker te kopen. Koop ten slotte het liefst planten in een grote pot met een flinke wortelkluit, omdat Helleborus zich nu eenmaal niet graag laat verplanten. n

Helleborus kijken en kopen

In de loop van de maand februari zetten enkele gespecialiseerde kwekerijen de Helleborus speciaal in de kijker.

* Kwekerij Vergote in Oostkamp bij Brugge is de hele maand februari elke dag geopend, ook op zondag. Op 6 februari wordt het nieuwe Helleborus-boek van Harry van Trier gepresenteerd.

Info Vergote, Wilgenbroekstraat 60, 8020 Oostkamp, 050/40.50.30

* Tijdens de weekends van februari organiseert Helleborus-kweker en -fanaat Koen Van Poucke uit Sint-Niklaas een Helleborus-weekend. U kunt er nieuwe kruisingen en bijzondere planten bewonderen.

Info Van Poucke, Heistraat 106, 9100 Sint-Niklaas, 03/777.76.42, Kvanpoucke@yucom.be, www.koenvanpoucke.be

* Het Ferdinandushof in het Hollandse Overslag (bij Axel) is heel februari en maart op donderdag, vrijdag en zaterdag geopend. Vooral orientalis-hybriden en ook een grote keuze aan winterbloeiende Cyclamen coum.

Info Ferdinandushof, Rode Sluisweg 13, 4575 NE Overslag, 0031-115/48.20.41

* Van 15 februari tot 5 april is kwekerij de la Thyle in het Waalse Faux (Court-st-Etienne) op woensdag, vrijdag en zaterdag geopend naar aanleiding van de bloeiende Helleborussen.

Info Pépinière de la Thyle, Rue de Nivelles, 1490 Faux, 010/61.44.91, tderyckel@swing.be, www.users.skynet.be/deryckel

* Kwekerij Eleonore de Koning in Oudelande (Zeeland), houdster van de Nationale Helleborus-collectie van Nederland, is in februari en maart elke zaterdag geopend.

Info Eleonore de Koning, Kruipuitsedijk 3, Oudelande, 0031-113/544.006

* Van 10 tot 13 februari organiseert het Arboretum Kalmthout opnieuw Helleborus-dagen. Je kunt er de uitgebreide Helleborus-collectie in de tuin zelf bewonderen, maar een aantal gespecialiseerde kwekers bieden er ook hun nieuwste soorten aan.

Info: Arboretum Kalmthout, Heuvel 2, Kalmthout, 03/666.67.41, arboretum.kalmthout@skynet.be, www.arboretumkalmthout.be

* Kwekerij Bruckeveld organiseert op 26 en 27 februari Helleborus-dagen. Bovendien is de kwekerij in februari elke zaterdagvoormiddag geopend. Op 27 en 28 maart is er een speciale voorjaarsopendeur.

Info: Bruckeveld, Breestraeten 211, 1785 Merchtem, 052/37.50.46, bruckeveld@pi.be

* In februari en maart 2004 houdt Martine De Smedt elk weekend open deur in haar artisanale Helleborus-kwekerij in Herentals. U vindt er hand-bestoven orientalis-hybriden in alle kleuren en bladtypes, plus cyclamen en sneeuwklokjes.

Info: Martine De Smedt, Wuytsbergen 188, 2200 Herentals, 014/22.00.55 of 03/825.20.89, www.martinedesmedt.be

* Marni's tuinplanten organiseert een Helleborus-week van zaterdag 6 tot zaterdag 13 maart van 10 tot 17 uur, op maandag vanaf 13.30 uur.

Info: Marni'S tuinplanten, Bies 66a, 6333 BZ Schimmert (Limburg), Nederland, 0031-45/404.18.72, info@marnis.nl

Lezen

* Graham Rice & Elizabeth Strangman, Helleborus - Gids voor liefhebbers en vakmensen, Uitg. Schuyt & Co, Haarlem, 1998

* Hanneke van Dijk & Harry van Trier, Helleborus winterroos, Uitg. Stichting Kunstboek, Oostkamp, 2004.

* www.helleborus.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234