Zaterdag 04/04/2020

De magie van de Elfstedentocht

'It giet oan', zei Henk Kroes en twee dagen later werd de vijftiende Elfstedentocht gereden. Het was 4 januari 1997. Kroes is met pensioen en misschien is ook de tocht dat. En dat zou zonde zijn.

Soms moet je springen - al valt dat met een dik pak ijs tegen: woensdag 1 januari 1997 was zo'n dag. Het was een uur of 6 in de avond en de nieuwjaarsdienstbeurtrol was dat jaar op mij gevallen. De chef belde. "Kun je morgen om 11 uur in Leeuwarden zijn? Er zal een persconferentie zijn, veel kans dat ze de Elfstedentocht aankondigen." Ik was moe. Jong nog en dus een héle korte oudejaarsnacht gehad. Doodmoe is een beter woord. Geen mens. Er was één klein lichtje dat nog brandde: als ik nu neen zeg, moet ik misschien nog vijftien jaar wachten. En dan? Er was nog één twijfel: volgens de kalender waren het vruchtbare dagen. Vader worden op mijn dertigste, dat was het plan voor 1997.

We zijn twintig jaar later en op tafel liggen de kranten van toen. "Jacques Vermeire zegt ja aan Eva", lees je, en: "Miguel Indurain neemt afscheid." Ergens in - toen mijn krant - Het Belang van Limburg zet de Hasseltse burgemeester Steve Stevaert een 103-jarige in de bloemetjes, maar onder een stukje (van onze verslaggever ter plaatse) staan de initialen: R.V.P. En in een van de zijkolommetjes dit titeltje: '"Kwart van deelnemers met zaktelefoon". Het waren die jaren.

Henk Kroes, voorzitter van 'De Friesche Elf Steden' had dus iets na 11 uur op 2 januari de verlossende woorden gesproken. "It giet oan", eindelijk, elf en twaalf jaar na de twee opeenvolgende edities die allebei door Evert van Benthem waren gewonnen. In het hotel in Franeker, waar we al 's morgens vroeg een kamer hadden geboekt voor twee nachten, waren exáct op het moment van Kroes' woorden alle lichtjes van de telefooncentrale aangesprongen. "Feest in Friesland" kopte het Algemeen Dagblad op zaterdag 4 januari, de dag waarop 300 wedstrijdrijders en 15.000 toerschaatsers hun tocht van 200 kilometer reden. Het was koud genoeg: "240 doden door kou in Europa", lees je op dezelfde voorpagina.

IJsmeester

Ik denk niet dat er een mooier woord bestaat dan 'vlok', het klinkt zoals het valt: vlok, vlok, vlok. Maar dichtbij zit je ook in extreme koude, want ze worden enkel bovengehaald in tijden van Elfstedentocht. 'Klunen' lees je alleen dan: het betekent lopen op schaatsen op stroken die iets te dun ijs moeten overbruggen. Volgens het AD zou over het hele traject, met start en aankomst in Leeuwarden, maximaal 400 metergekluund moeten worden. Dan deze zin: "IJsmeester Piet Venema verwacht nauwelijks problemen." Is dát geen prachtige job: ijsmeester. Het is bijna zo mooi als deze zin: "Op zondag 5 februari 2012 zijn de rayonhoofden voor het eerst sinds het elfstedenjaar 1997 weer officieel bijeen geweest." Rayonhoofd! Dat is dus iemand die aan het hoofd staat van een 'rayon', wat een strook is van 10 kilometer op het hele traject. Voor 200 kilometer dus zo'n twintig rayonhoofden. "Zij zijn verantwoordelijk voor de doortocht door hun rayon. Ze meten de ijsdikte, leggen kluunvoorzieningen aan en stempelposten."

Zonder Elfstedentocht was de Dikke Van Dale taalarmer, zonder Elfstedentocht is elke winter in Friesland een verloren winter. En dat zijn er dus veel, want de voorbije vijftig jaar waren er vier edities. Een legendarische in 1963, 'de zwaarste ooit', Reinier Paping uit Dedemsvaart won die. Uitzonderlijk twee opeenvolgende in '85 en '86, met telkens veehouder Evert van Benthem uit Sint Jansklooster als winnaar. En die van 1997 dus. Je kunt dat met niks vergelijken. Worden wij zot als de Ronde van Vlaanderen gereden worden? Misschien een beetje en het is altijd uitkijken naar dat feest, maar stop alstublieft met de 'Hoogmis van het Wielrennen' en andere overdrijvingen. Die Ronde wordt elk jaar gereden. Elk jaar is het parcours anders, in 2017 wordt voor het eerst in Antwerpen gestart. En soms kun je die in korte broek en korte mouwtjes rijden.

Tranen in de ogen

Koud? "Gevoelstemperatuur van min 28 graden", schreef De Telegraaf op de ochtend van 4 januari 1997. "Een snerpende oostenwind met een kracht van zes geselt de schaatsers tijdens de vroege uren. Bij een gure vorst van min acht geeft die 'poolstorm' een gevoelstemperatuur van 28 graden onder nul." Twee dagen vroeger, tijdens de rit naar het noorden en die persconferentie van Henk Kroes, was dat al duidelijk geworden. Het werd steeds kouder. De wegen gladder, ijziger, de velden mooier ook wel, maar op de bevroren kreken voelde het aan alsof je over een winderige diepvriezer liep. Moeilijker op schoenen dan op schaatsen.

's Avonds kwam Stijn Meuris naar Franeker en we deelden er de kamer. Nu bestaat er een legendarische foto van Stijn in berenpak, gemaakt door Marco Mertens, en dat pak had hij niet aan. Maar onder de indruk was hij wel. In de krant schreef Meuris over wat hij in Friesland zag: "Van zoveel organisatietalent krijgen wij tranen in de ogen, maar ook dat mag niet bij zulke Siberische temperaturen, zo verzekerde ons bestuursmedicus Zijlstra: 'Het gevaar bestaat dat je oogvocht opdroogt en dat zo het hoornvlies wordt aangetast. Je moet daarom zoveel mogelijk bewust met de ogen knipperen...' Maar dat deden we de hele tijd al, van pure verbazing."

Nooit eerder meegemaakt, maar toen dus wel: het hotel in Franeker (ongetwijfeld een Tulip) opende op 4 januari middernacht het ontbijtbuffet. Om 5.30 u ging een Fin, Paalasma heette die, als eerste het ijs op. Het was donker en (jawel) ijs- en ijskoud. Van Paalasma werd nadien nooit meer iets vernomen en wij reden rond en knipperden met de ogen. Zoekend naar Bart Veldkamp, halve Belg toen al, die het WK op de lange baan compleet opgaf om die ene Elfstedentochtkans niet te missen. Hij zou 29ste eindigen en zei achteraf dat hij onderweg wel drie keer de kogel had gevraagd. "Ik dacht nooit in Dokkum te geraken. In het begin ben ik er 'waf' ingevlogen. Je inhouden, vond ik ook zo nichterig", zei hij. Maar hij zou dus met 41 minuten achterstand de finish bereiken, waar spruitjeskweker Henk Angenent de Friese favoriet Erik Hulzebosch versloeg.

Elfstedenkruisje

Wie in 1997 de Ronde van Vlaanderen wint, zegt u niet zonder éven na te denken. In Nederland is Henk Angenent beroemd. Hij werd de koning van diepvriesland. Tien maanden later, bij een interview op z'n dertigste verjaardag terwijl zijn 'zaktelefoon' geen minuut stilbleef, zei hij: "Zolang er geen nieuwe komt, ben ik hier de held. Het telt meer dan olympisch goud. Als hij in m'n actieve carrière nog moet komen, dan liefst deze winter. Anders mag het nog een jaartje of vijf duren." Angenent wordt 50, alleen in 2012 kwamen we nog eens héél dicht bij een nieuwe Elfstedentocht (de rayonhoofden kwamen samen!) maar hij is de laatste. In '96 kreeg hij 38 cent voor een kilo spruiten, een jaar later 1,12 gulden. En toen moest zijn vrouw Sannah nog poseren voor Playboy.

Ljouwert, Snits, Starum, Bolswert, Frentsjer en gewoon Dokkum: in Friesland hebben ze hun eigen taal en dus ook hun eigen uitspraak van de elf steden. Klasina Seinstra won bij de vrouwen en alle deelnemers die voor middernacht op 5 januari aankwamen in Leeuwarden kregen het Elfstedenkruisje. De allerlaatste werd door Henk Kroes zelf opgewacht. Bleek een zwartrijder te zijn. De tocht van 1997 werd de dood van één deelnemer en nog één titeltje in de krant van toen valt op: "Kijken riskanter dan rijden". Van de 70 mensen die die dag naar het ziekenhuis werden gebracht, waren er 55 toeschouwers. "Eén van de zwaarstgewonden was een man die door nog onbekende oorzaak de neus mist", meldde het Nederlandse persbureau ANP.

De aarde wordt warmer en men houdt er al rekening mee dat de Tocht van 1997 de laatste was. Twee lessen dus. Eén: nooit neen zeggen als je als journalist de kans krijgt iets unieks mee te maken. Niks voordien en niks nadien tipt aan de herinnering aan die dagen. En twee: op 6 oktober 1997 werd ik vader. Zoals uitgerekend. Exáct negen maanden en twee dagen na de Elfstedentocht. Niks mis met die gevoelstemperatuur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234