Donderdag 28/10/2021

De Macchiavelli van de zwarte kas

Zelden iemand in het openbaar zo zien lijden als Helmut Kohl. Zoals de 'provinciaal uit de Pfalz' al vaker heeft getoond over een enorm lichaam, maar over een klein hartje te beschikken. Sinds zijn aftreden als langst regerend Duits en Europees leider in oktober 1998 welden tranen op als hij weer eens werd gelauwerd als een van de slopers van de Berlijnse Muur, of als de man die de Europese Munt hard maakte. Maar een paar miljoen mark en de bijbehorende geheime bankrekeningen kunnen van 130 kilo naoorlogse Duitse geschiedenis een heel klein hoopje ellende maken.

Macht verblindt. Verblindt niet alleen de bezitters, maar ook hen die geacht worden de bekleders ervan kritisch te volgen. Helmut Kohl genoot een zo groot respect dat 'tragisch' deze week de meest gebruikte omschrijving voor zijn politieke ondergang is geworden.

De Europese Politicus van het Decennium, een titel die Kohl nog maar onlangs verwierf, bleek op een grauwe Berlijnse dinsdagnamiddag een man die jarenlang geld op geheime bankrekeningen liet storten en de 'Bimbes' (Rheinland-Pfalz-dialect voor poen) zoals Kohl het liefkozend noemde gebruikte om een systeem te financieren dat hem decennialang in het zadel hield.

Het was Heinrich Geissler, de door Kohl in 1989 in de berm gereden General-Sekretär van de Christlich-Demokratische Union, die zijn oude baas dwong tot een verklaring over zijn rol in het Kiep-schandaal. Walther Leisler Kiep was de CDU-penningmeester die in 1991 een koffertje met één miljoen mark ontving van Karlheinz Schreiber, loopjongen voor wapenfabrikant Thyssen. De link naar Kohl werd gevormd door Horst Weyrauch, ook aanwezig op de Zwitserse parkeerplaats waar de overhandiging plaatsvond, en een hondstrouwe luitenant van de toenmalige bondskanselier. Een al maanden lopend onderzoek van het parket in Augsburg naar de affaire kwam steeds dichterbij de 'Alt-Kanzler', en Geissler, die bezweert niet uit wraak te handelen, gaf het laatste zetje. En opnieuw komen de verhalen los die Kohl door zijn heldenstatus naar de achtergrond heeft kunnen verdringen. Verhalen over hoe hij zijn vijfde kandidatuur voor het kanselierschap door de strot van zijn partij duwde, en waarmee hij de kwalificatie van het weekblad Die Zeit meer dan waarmaakte: "een massieve eiken kast; iedereen stoot zich er telkens weer aan, maar niemand heeft nog het plan om ze te verplaatsen". Zoals journalisten bij tijd en wijle stuitten op zijn autocratische stijl en die analyseerden en aanvielen, tot ze er uiteindelijk aan gewend waren. Hoe vaker zijn politieke begrafenis werd besteld, hoe steviger Kohl de touwtjes in handen leek te krijgen. Politiek instinct, groot ontwikkelde machtswil, ruim zelfbewustzijn en strijdlust in moeilijke dossiers waren de niet echt verrassende eigenschappen waarin zijn biografen grossierden. Zijn mindere kantjes - provinciaal, wantrouwig, machtswellustig, kleinzielig, geen charisma, geen groot redenaar - werden met de mantel van de geschiedenis bedekt.

Na de verpletterende nederlaag bij de Bondsdagverkiezingen in september 1998 had de eiken kast een paar maanden nodig om te wennen aan de plaats waar hij onvermijdelijk naar toe was geschoven: een doodgewone parlementszetel in de oppositie. In mei van dit jaar was Kohl weer helemaal terug, en leek het er op dat de CDU-erevoorzitter in grootse stijl zijn imposante politieke carrière zou kunnen voorzetten. Want Kohl was weliswaar een backbencher in de Bondsdag, maar gold daarbuiten opnieuw als het boegbeeld van de christen-democraten, was opnieuw ongemeen populair bij het Duitse volk en alom gerespecteerd in Europa en ver daarbuiten. Niet voor niets werd Kohl als een soort joker de deelstaten ingestuurd om de door interne chaos veroorzaakte zwakte van de SPD in klinkende verkiezingsoverwinningen voor zijn partij om te zetten.

Niet voor niets ook werd hij in mei door de CDU naar voren geschoven als de grote man achter het project van een Europese Grondwet en nam hij, net als zijn kornuit Jean-Luc Dehaene, zitting in de Raad der Wijzen, een college van zwaargewichten dat de Europese Commissie adviseert over de uitbreiding en de integratie van de Europese Unie. Pas deze week richtten de schijnwerpers zich opnieuw op de donkere kant van Helmut Kohl. Een sinds de val van de Muur in 1989 zwaar onderbelicht aspect: Kohl regeerde als een zonnekoning (de omschrijving komt van SPD-secretaris-generaal Müntfering) over de CDU en daarmee over het land. Het systeem van geheime bankrekeningen waarover Kohl deze week heeft moeten toegeven dat hij er niet alleen van wist, maar dat hij er zelf de absolute controle over had, was de basis voor het patriarchale bewind dat hij een kwarteeuw voerde over zijn partij. Resultaat van het levenswerk dat Kohl in 1959 begon, toen hij als protégé van Wirtschaftswunder-kanselier Konrad Adenauer zijn intrede deed in het regionale parlement. De leidraad van zijn vanaf dan steil omhoog lopende carrière als trouwe apparatsjik werd deze week verwoord in het Kohl door het partijpresidium van de CDU opgelegde communiqué, dat inmiddels al als een verkapt politiek testament kan worden beschouwd. Daarin zegt Kohl dat hij het volste vertrouwen had in de mensen die de zwarte-kasconstructie in stand hielden, zoals Kiep en Weyrauch, en hij voegt eraan toe: "Daartoe behoort ook, dat voor mij in mijn gehele politieke leven persoonlijk vertrouwen belangrijker was en is dan puur formele controle." Onder dat adagium werd de CDU onder Kohl een soort privé-partij, gebaseerd op de relatie tussen de voorzitter en een selectief clubje vertrouwelingen. De CDU als vehikel voor de 'Kanzlerdemokratie': wat goed is voor de regeringsleider, is goed voor het land.

Dankzij dit 'systeem-Kohl' kon hij slaan en zalven met Bimbes (ook wel de 'zweep- en suikerbrood-methode' genoemd), wikte en beschikte hij over carrières en kon hij mogelijke gevaren voor zijn positie lang op voorhand zien aankomen en elimineren. En zij die te dichtbij kwamen hebben het geweten ook: net als Heiner Geissler werden ook de 'rebellen' Rita Süssmuth, Lothar Späth en Volker Rühe vakkundig 'weggezuiverd'.

Kohl positioneerde ook al lang voor zijn vertrek zijn kroonprins Wolfgang Schäuble die - ook al is hij door een aanslag op zijn leven tot een rolstoel veroordeeld - de erfenis overnam. Schäuble lijkt het inmidddels te vergaan als de getrouwen van de Chinese alleenheerser Mao, die toen ze het nieuws van het nakende heengaan van hun meester en beschermheer vernamen, met hartaanvallen en beroertes naar het ziekenhuis werden afgevoerd. Schäuble moest na de verklaring van Kohl over de zwarte kas een noodoperatie ondergaan wegens een acute galcrisis. Vrezen de mandarijnen van het systeem-Kohl een nacht van de Lange Messen, nu hun Mao een eenzame politieke dood aan het sterven is?

Kohls voorganger, de SPD-kanselier Helmut Schmidt, waarschuwt deze week in het hoofdartikel in Die Zeit tegen politici als Kohl, zonder overigens ook maar één keer diens naam of het woord CDU te laten vallen. "Het vertrouwen in de politici en de managers wordt uitgehold", schrijft Schmidt, die het geval Kohl in een reeks schandalen zet die Duitsland de laatste maanden opschrikten. "Zwarte kassen, belastinginspecteurs die binnenvallen in de directiekantoren van grote banken, Kiep en Glogowski (de SPD-premier van Niedersachsen die vorige week moest aftreden wegens het aannemen van smeergeld, bw/fs): de regering moet handelen, anders staat de toekomst van de sociale markteconomie op het spel", concludeert Schmidt, na een weinig opwekkende beschrijving van een systeem van wild kapitalisme, waarop controle en toezicht ontbreekt, en waarin (alle) politieke partijen meedraaien door het accepteren van financiële gunsten. Opmerkelijk: een van Schmidts laatste daden als bondskanselier was het blokkeren van een amnestiewet op bedrijfsgiften aan politieke partijen, een idee dat Kohl in 1984 weer uit de kast haalde maar onder grote maatschappelijke druk moest opbergen. Het systeem-Kohl functioneerde toen al jaren, en de bondskanselier wist dus drommels goed waar hij mee bezig was.

Heeft de man die dit systeem in stand hield nog een toekomst? Zal het Helmut Kohl vergaan zoals het die andere langregeerders verging: de Nederlandse premier Ruud Lubbers (twaalf jaar), onze Wilfried Martens (twaalf jaar) en ook Margaret Thatcher (elf jaar)? Zij werden nadat ze zo lang in het epicentrum van de macht vertoefden, op weinig elegante wijze gedumpt. Er lijkt geen andere methode voorhanden dan deze iconen in de politieke vuilnisbak te gooien en ze weinig subtiel te ontdoen van de tokens van de macht. Met dit verschil: Kohl was zeker een decennium lang een gezichtsbepalende wereldleider die door vriend en vijand geroemd werd, en ondanks zijn nederlaag bij de verkiezingen van 1998 veruit de populairste politicus van het land bleef. Ook na zijn afgang in Berlijn werd hij dezelfde dinsdagavond in een regenachtig Lübeck door het volk toegejuicht. Een eiken kast zet je niet zomaar bij het grof vuil.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234