Dinsdag 18/05/2021

Defensie

De luchtmacht vertrouwde de politiek niet meer. Nu rook ze haar kans

null Beeld F-16
Beeld F-16

De informatie over F-16's die het leger verzweeg, heeft op zijn minst de band met het kabinet-Vandeput ernstig geschaad. Maar experts suggereren dat het ook omgekeerd is. De minister kreeg niet alle info omdat het vertrouwen in de politiek al langer zoek is. "De luchtmacht rook haar kans."

Is het Belgisch leger een koninkrijkje op zich dat de zaken liefst zelf regelt, zonder de politiek? Nee, zeggen experts, zowel binnen als buiten Defensie, militairen zijn net erg loyaal aan hun minister. Maar op zijn minst is het leger wel anders dan andere departementen.

Zo is er geen vergelijkbaar departement op een andere beleidsniveau. Alle expertise zit gebundeld op één plaats, wat betekent dat een minister geen dubbelcheck kan doen. Die opgestapelde expertise is bovendien niet min. De militairen aan de top zitten minimaal 35 jaar in het vak, terwijl de minister een neofiet is.

"Sinds het afschaffen van de legerdienst zal er vermoedelijk nooit nog een minister zijn die het leger echt kent", zegt Roger Housen, gewezen kolonel en vertegenwoordiger van vakbond ACMP.

Een gebrek aan expertise wordt voor een belangrijk deel opgevangen door het kabinet van de minister ten dele met militairen te bemannen. Tegelijkertijd heeft minister Vandeput laten verstaan dat er voor de aankoop van een opvolger voor de F-16 duidelijke schotten zijn tussen het kabinet en Defensie. Die schotten moeten verzekeren dat de experten bij Defensie onafhankelijk van de politiek naar de ingediende offertes kunnen kijken.

"De legerstaf doet de militair-technische evaluatie, maar de uiteindelijke beslissing is politiek", zegt Sven Biscop van het Egmont Instituut in Brussel en professor politicologie (UGent). "Defensie kan haar voorkeur naar voren schuiven, maar ze zou wel altijd alle opties moeten aangeven."

Sven Biscop. Beeld rv
Sven Biscop.Beeld rv

Het vertrouwen tussen Defensie en politiek is dus belangrijk, maar om verschillende redenen zitten er structurele scheurtjes in dat vertrouwen. Die zijn ouder dan vandaag.

"Defensie is het gewoon om met erg gevoelige informatie te werken, bijvoorbeeld als het over de inzet van mensenlevens gaat", zegt Housen. "Vooraleer men iets aan de politiek voorstelt, zal men alle opties voorzichtig wikken en wegen. Je krijgt dan het effect dat men enkel nog opties voorstelt die de Wetstraat graag hoort."

Levensverzekering

In het dossiers van de F-16's speelt nog iets anders. Niet iedereen is ervan overtuigd dat de Amerikaanse F-35 de ideale opvolger is, tenzij de luchtmacht.

"De F-35 is het meest geavanceerde toestel op de markt en zal, in die redenering, langer meegaan dan concurrenten Eurofighter of Rafaele", zegt Biscop.

De piloten van de luchtmacht zijn knappe koppen die daardoor soms overkomen als een geprivilegieerde kaste binnen het leger. "Ze willen Top Gun in het echt beleven, schouder aan schouder met de Amerikanen", zegt Housen. "Ze willen niet nog zes jaar met de F-16 vliegen, ze willen toys for boys.

Maar het leger is meer dan de luchtmacht. De rest van de legertop kijkt naar de hoge prijs van de F-35 en vreest dat die ten koste zal gaan van investeringen in land- of zeemacht.

Defensie is een evenwicht tussen drie componenten en na 15 jaar besparingen staat dat evenwicht onder druk. Binnen de luchtmacht waren er in het verleden al stemmen die vreesden dat België op termijn zonder jachtvliegtuigen zou zitten, tot minister Vandeput plots geld vrijmaakte.

"De luchtmacht rook haar kans, maar wist dat ze het dossier zo snel mogelijk moest binnenhalen", zegt Housen. "En dus stel je vast dat ze met ongeoorloofde middelen haar eigen belangen probeert veilig te stellen. Eigenlijk gaat dit dossier over het overleven van de luchtcomponent. Het jachtvliegtuig is haar levensverzekering."

Spanningen tussen de legertop en de Belgische regering zijn voor alle duidelijkheid niet nieuw. Onder de vorige minister van Defensie, Pieter De Crem (CD&V), stapte zijn chief of defense (CHOD) op uit onvrede met zijn beleid. Onder voorganger André Flahaut (PS) was het ook slag om slinger ruzie.

"Toen ik met toenmalig stafchef Van Daele een eengemaakte structuur maakte voor alle aankopen, over de verschillende componenten heen, dan was dat ook niet naar de zin van de legertop", zegt Flahaut. "Maar daardoor verdwenen wel de hokjes binnen Defensie. Naar mijn gevoel zijn die hokjes sinds De Crem en vervolgens Vandeput teruggekomen en misschien heeft de minister daardoor ook minder zicht op wat er gebeurt."

Voormalig minister van Defensie André Flahaut (PS).  Beeld BELGA
Voormalig minister van Defensie André Flahaut (PS).Beeld BELGA

Pensioenleeftijd

De onderliggende redenen voor de spanningen tijdens de termijnen van De Crem en Flahaut waren vaak terug te brengen op de opgelegde besparingen door de regering. Dat moest bij Vandeput anders zijn.

"Vandeput is zijn ambtswoning binnengereden met een spreekwoordelijk legervoertuig vol krediet", zegt Roger Housen. "Na vijftien jaar van besparingen, stond in het regeerakkoord dat Defensie opnieuw de middelen zou krijgen om correct te functioneren. Helaas wisten we toen niet dat er Atoma-schriftjes waren met nieuwe besparingsopdrachten. Toen die bovenkwamen, viel er meteen een stuk krediet weg."

De laatste knauw in het vertrouwen is het verhogen van de pensioenleeftijd van militairen, een van de voornaamste voordelen van een carrière in het leger. "Met het verhogen van de pensioenleeftijd van 56 jaar met gemiddeld 8,5 jaar was het krediet helemaal weg", zegt Housen.

"Bij sommige militairen leeft daardoor het idee dat minister Vandeput niet alleen geen zwaargewicht is in deze regering, maar ook niet in zijn partij", aldus een academicus die dit enkel off the record wil zeggen. "Wat voor zin heeft het dan, zo is hun redenering, dat ze hun minister inlichten over optie A en B als hij uiteindelijk de beslissing niet maakt?"

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234