Maandag 08/03/2021

De lokroep van de Gouden Uil

Zaterdag valt tijdens een live tv-uitzending vanuit het Antwerpse justitiepaleis het doek over de Gouden Uil 2008 en weten we wie dit jaar de cheque van 25.000 euro en het beeldje van Ever Meulen onder de arm mag nemen. Dat het een Nederlander wordt, is een certitude, want de jury van de grootste Vlaamse literatuurprijs zag de Vlamingen helemaal over het hoofd. Jeroen Brouwers en A.F.Th. Van der Heijden lijken beiden incontournable maar P.F. Thomése is verre van kansloos. Door Dirk Leyman

Veel zelfbewuste romanciers die weleens hardop dromen van literair prijzengewin haalden dit jaar opgelucht adem. Eindelijk eens géén nieuwe roman van laureaat 2007 Arnon Grunberg, de stekelige jurylieveling die de concurrentie telkens naar de tweede garnituur verwijst en deze keer slechts de brievenbundeling Omdat ik u begeer instuurde. Eindelijk gloorde voor sommigen een waterkansje om zélf met de pluimen te gaan lopen.

De volwassenenjury hield dit jaar de klaagzangen over slecht geredigeerde boeken binnen de perken en pulkte uit de onwaarschijnlijk hoge stapel van 379 inzendingen flink wat "parels". Dat resulteerde aanvankelijk in een royale longlist met twintig namen, waarop niettemin toch al Robert Anker (Nieuw-Lelievelt), Arthur Japin (De overgave) en Atte Jongstra (De avonturen van Henry II Fix) spoorloos bleken. Nog pijnlijker bleek de veronachtzaming van de non-fictie: Ararat van Frank Westerman én de Cyriel Buyssebiografie van Joris van Parys.

Bij de compilatie van de shortlist lag de durf van de jury vooral in het overboord gooien van de Vlaamse auteurs én van een paar tenoren als Adriaan van Dis, Geerten Meijsing en misschien ook wel Herman Franke. De Vlaamse longlistfiguranten David van Reybrouck, Walter van den Broeck, Koen Peeters, Chris de Stoop én Annelies Verbeke kregen een nul op het rekest. Vooral Koen Peeters met zijn Grote Europese Roman én Walter van den Broeck met de geestige bibliothriller De veilingmeester maakten zich wellicht (terecht) enige illusies. De zogenaamde 'hausse van de Vlamingen' in de Nederlandse letteren is bij de Gouden Uiljury weggespoeld. Zou het dan toch maar droevig gesteld zijn met de aflossing van de Vlaamse schrijverswacht of is het een louter toevallige samenloop van omstandigheden? Ruth Joos zalft de critici van haar uitsluitend Nederlandse shortlist met het argument dat twee van de vijf genomineerden, Marc Reugebrink en Jeroen Brouwers, toch ingeweken Vlamingen zijn. De jury (Ruth Joos, Bert Bultinck, Dirk-Jan Arensman, Julie De Mul en Nele Hendrickx, die vanwege haar overstap naar uitgeverij De Geus halverwege vervangen werd door Annelies Beck) prijst in de keuze van P.F. Thomése en Marjolijn Februari de maatschappelijke relevantie, maar looft ook uitdrukkelijk de stilistische kwaliteiten van haar vijftal.

Al te bedachte indruk

Marjolijn Februari

De literaire kring

Prometheus.

Filosofe, kunsthistorica en juriste Marjolijn Februar(i) von Drenth roert in haar literaire werk en scherpzinnige columns voor onder meer de Volkskrant graag ethische kwesties aan. Hoewel ze met haar essaybundel Een pruik van paardenhaar in 2001 al op de shortlist van de Gouden Uil vertoefde, brak de cerebrale Februari tot voor kort slechts zelden uit haar highbrow-carcan.

Met haar tweede (zeden)roman De literaire kring kwam daar razendsnel verandering in. Deze onversneden attaque op de zelfingenomen strapatsen van de weldenkende Hollandse klasse in een forenzendorp oogstte een scheepslading positieve kritieken en werd op slag een verkoopsucces. De literaire kring spiedt achter de coulissen van een welbespraakt leesclubje, dat cultuur slechts hanteert als een vernislaag. Wanneer een ex-dorspgenote een bestsellende roman schrijft en door de leesclub wordt geïnviteerd, gaan de poppen aan het dansen. De vader van deze Ruth Ackermann bleek ooit te zijn uitgestoten na zijn betrokkenheid in een dubieuze affaire met vervuilde glycerine in Haïti, die nogal wat mensenlevens kostte. De literaire kring zit tjokvol morele dilemma's. "Mensen spoken verschrikkelijke dingen uit, nemen afgrijselijke beslissingen en leggen daar geen verantwoording over af. Sterker, ze houden elkaar om wat voor belang dan ook een hand boven het hoofd", zo betoogde Februari in een interview met deze krant. Ze deinst niet terug voor een ouderwets engagement en een pamflettair tintje. NRC-Handelsblad vond dat De literaire kring "op een lichtvoetige manier het misplaatste superioriteitsgevoel en de morele onverschilligheid bloot(legt) van haar hoofdpersonen". Grote woorden, die een echo vinden in het juryverslag: "De literaire kring in zijn geheel getuigt van een even nuchtere als verpletterende kritiek die iedereen medeplichtig maakt." Verpletterend is sterk overdreven. Het in alle opzichten zeer Hollandse De literaire kring maakt een al te bedachte indruk. Omdat Februari per se haar punt wil maken, wendt ze haar stijve personages om de haverklap aan als vehikel voor essayistisch verwoorde opinies. Die uitleggerigheid remt de ontplooiing van de roman, die ook stilistische glans ontbeert. De Gouden Uil voor Februari zou een wel erg gevleide keuze zijn.

Met gierende banden geschreven

P.F. Thomése

Vladiwostok!

Contact.

Ze zijn zeldzaam, de Nederlandse auteurs die met hun debuut meteen een oppergaai afschieten. P.F. Thomése behoorde tot dat kransje: voor zijn eerste roman Zuidland werd hij in 1990 bekroond met de AKO-literatuurprijs. Vanaf dat moment beproefde Thomése met verve talloze stijlregisters. Met zijn autobiografische, tastende requiem Schaduwkind vond hij een delicate bedding voor het verdriet over zijn vroeggestorven dochtertje.

Hoe immens is het contrast met Vladiwostok!, waarin Thomése schrijft als een op hol geslagen rabauw. We volgen de opgang van de gewiekste politicus in spe Hans Portielje, die in zijn klim naar de Tweede Kamer wordt geadviseerd door de communicatiestrateeg Fons Nieuwenhuijs. Hun esbattementen voltrekken zich vooral in een sfeer van vleselijke bevrediging: "Die onophoudelijke energie van politici, dat was niks anders dan een permanent libido." Beide heren moeten vaak "hun lichaam hun gang laten gaan. Zoals mensen die hun hond uitlieten." Thomése liet bij de luidruchtige lancering van het boek weten dat dit "het smerigste boek is dat ik ooit heb geschreven". Het Gouden Uiljuryrapport constateert dat Vladiwostok! "met bijtende humor een gat in de muur slaat van de schone schijn rond politiek en media".

Jeroen de Preter noemde Vladiwostok! in deze krant "een soms misselijkmakend maar wel noodzakelijk boek [...] met 300 pagina's gestileerd venijn". Gelegenheidsrecensent Noël Slangen kon het in De Standaard onlangs maar matig smaken en gewaagde van een veredelde Brusselmans. Hij vond Vladiwostok! het totaalbeeld "van twee losers in volle midlifecrisis" "zeer onrealistisch". In Nederland kreeg Thomése veel jubel maar ook lik op stuk voor de al te scabreuze "schuttingtaal". De verkoop van het boek bleek - ondanks een forse mediacampagne en een reclamespotje - een dikke tegenvaller.

In ieder geval zou je deze snijdende, ranzige en met gierende banden geschreven roman een Gouden Uil allerminst misgunnen, vooral ook omdat durfal Thomése zichzelf bij elk boek opnieuw poogt uit te vinden. Wanneer de jury verwikkeld zou raken in een heilloze patstelling over Brouwers en Van der Heijden kan Thomése de lachende derde zijn.

Onversneden megalomaan

A.F.Th. Van der Heijden

Het schervengericht

Querido.

A.F.Th. Van der Heijden kun je wat oneerbiedig omschrijven als de triatlonatleet van de Nederlandse letteren, die met onversneden megalomane ambitie telkens weer nieuwe cycli in de steigers zet. Het begin 2007 verschenen en nu genomineerde Het schervengericht vormt een onderdeel van de Homo Duplex-cyclus die met De Movo Tapes op gang werd getrokken. Het 1.050 pagina's tellende boek kon unisono rekenen op haast homerische lof, niet evident na alle gezanik over de voortwoekerende taal in De Movo Tapes. Voor Het schervengericht heeft Van der Heijden de gruwelijke moorden van Charles Manson op de zwangere Sharon Tate, de vrouw van regisseur Roman Polanski, en vier vrienden als uitgangspunt genomen. De regisseur Remo Woodehouse, die een minderjarig meisje heeft aangerand, belandt in Van der Heijdens romanconstructie samen met de moordenaar van zijn vrouw in een Californische staatsgevangenis, zonder dat ze er eerst elkaars identiteit kennen. Het Algemeen Dagblad sprak van "een evenaring van Truman Capotes In Cold Blood", Elsbeth Etty had het in NRC over een "ontketende" Van der Heijden, maar Arjan Peters vond in de Volkskrant dat Van der Heijdens stilistische zwier vaak te zwak is "om de wonderlamp die deze roman had kunnen zijn, te doen fonkelen". De literaire jury's dachten daar intussen al anders over. Van der Heijden snoepte met Het schervengericht voor de neus van Arnon Grunberg eind vorig jaar de AKO-literatuurprijs weg. En voor de Gouden Uil (die hij al eens in 1997 ontving) is hij samen met Jeroen Brouwers de uitgesproken troonpretendent. Het juryverslag windt er in zijn laudatio weinig doekjes om. Dit leest als de lofzang op een winnaar: "een gedurfde en imponerende krachttoer met de tergende spanning van een filmische thriller en het symbolische gewicht van een Griekse tragedie, geschreven in een stijl die lyrisch brult en zingt".

Ik zou niet graag in de schoenen staan van een jury die Van der Heijden en Brouwers tegen elkaar moet afwegen, in wezen allebei oeuvrebouwers en schatplichtig aan Harry Mulisch, maar met toch zo'n immens verschillend parcours en andere thematiek. Het is niet uit te sluiten dat Van der Heijdens schrijvershybris dit keer tegen hem werkt.

Volstrekt juist klinkend

Jeroen Brouwers

Datumloze dagen

Atlas.

Met Datumloze dagen lijkt Jeroen Brouwers goed op weg naar zijn derde Gouden Uil. De organisatoren moeten er niet op rekenen dat hij hem zélf komt ophalen na zijn uithaal naar "de circussen van ijdelheid" bij zijn Gouden Uil-dankwoord 2001. De centjes op de rekening storten is echter geen probleem. Brouwers heeft een dubbelhartige verhouding met literaire prijzen. In Papieren levens schreef hij dat een prijs "zomaar als een sierduif op je vensterbank [moet] neerstrijken, zonder voorafgaande opwinding te hebben veroorzaakt". Maar toen de Prijs der Nederlandse Letteren in Brouwers' achtertuin belandde, besloot hij hem naderhand te weigeren omdat het prijzengeld te schamel was voor zo'n oeuvreprijs, met een geanimeerde polemiek over het financiële lot van oudere schrijvers.

In Datumloze dagen bezweert een man tevergeefs de schaamte over alles wat verkeerd is gelopen in zijn leven: een mislukt huwelijk, een ongewenste zoon én de blinde vlucht naar voren. Jeroen Brouwers smeedt alle onrust en onbehagen over dat machteloze vaderschap om tot een exquise droefgeestige roman. Bovenal schrijft Brouwers nog steeds een weldadig rijk Nederlands, vol fiorituren, archaïsmen en neologismen maar telkens volstrekt juist klinkend. Bij de kritiek vielen vrijwel nergens wanklanken te horen. Mark Schaevers omschreef Datumloze dagen in Humo als "het werk van een hofleverancier". De Gouden Uiljury, waarin Ruth Joos het nogal voor Brouwers lijkt te hebben, catalogiseert het als "een biecht zonder absolutie".

Dat Brouwers in de finale discussie zeer goede papieren kan voorleggen, staat buiten kijf. Misschien heeft Datumloze dagen niet de envergure van Geheime kamers en De zondvloed. Maar voor de manier waarop Brouwers nieuwe motieven binnensmokkelt én de oude ingenieus integreert, kun je niet anders dan een buiging maken. Brouwers houdt ook de toegankelijkheid in de gaten: zowel de doorgewinterde Brouwersaficionado als de 'leek' komt aan zijn trekken. Al zou ik er niet verbaasd van opkijken dat sommige juryleden dit allemaal te veel klatergoud vinden en afknappen op de inktzwarte symbolenweelde.

Lange spaghettizinnen

Marc Reugebrink

Het grote uitstel

Meulenhoff/Manteau.

Het grote uitstel van Marc Reugebrink kan prat gaan op de opvallendste en tegelijk schabouwelijkste omslag van de vijf genomineerde boeken, nochtans een productie van het vermaarde ontwerpersduo Dooreman & Houbrechts. Het koekoeksjong in de selectie sluit naadloos aan bij de jury-optiek om het maatschappelijk verankerde boek meer armslag te geven. Dat de nogal plichtmatig ontvangen roman over de jongeman Daniel Rega, die zich gezapig laat meedrijven langs de scharniermomenten van de jaren zeventig en tachtig, de scheiding van bokken en schapen zou overleven, is een regelrechte verrassing. In Knack catalogiseerde Reugebrink zijn hoofdpersonage als "een ongelofelijke sul, die nergens initiatief in neemt en overal op sleeptouw wordt genomen en eigenlijk alleen één diep verlangen naar de baarmoeder koestert". Reugebrink zelf werd in Boekblad een "volslagen onbekende" genoemd. Dat is natuurlijk overtrokken. De sterk vanuit een poëtica opererende schrijver haalde met zijn vorige roman Touchdown al de longlist van de Gouden Uil en mengt zich graag in het literaire debat. Op zijn doorwrochte blog De inwijkeling ontfermt hij zich als een strenge pater familias over de Nederlandse letteren, hier een criticus de mantel uitvegend, daar een vuurtje stokend en keuvelend over zijn eigen positie op het literaire schaakbord.

Toch kwam de nominatie van Reugebrink niet helemaal uit de lucht vallen. Jurylid Bert Bultinck zette het boek in zijn eindejaarslijstje 2007 in deze krant resoluut bovenaan. Ook jurylid Julie De Mul was in Humo gewonnen voor de nostalgische rit door de seventies. Het juryrapport spreekt van een "trip over het verlies van jeugdidealen en een schalkse lofzang op het tussenbeense". Het grootste manco aan dit boek is echter de haperende, ronduit zwoegende stijl, alsof de schrijver zich met roeispanen door modderig water voortbeweegt. Een Nederlandse recensent kreeg het op de heupen van de "lange spaghettizinnen vol hernemingen, herhalingen, gemeenplaatsen en onhandige, overbodige beschrijvingen". Kortom, als de jury eerlijk met zichzelf is, zal ze moeten bekennen dat Het grote uitstel met deze nominatie al voldoende in de watten is gelegd.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234