Dinsdag 10/12/2019

De literaire lokroep van de Balearen

Literaire reisgids. De befaamde Stedenreeks van uitgeverij Bas Lubberhuizen deemstert af en toe weg, maar steekt dan weer trots de kop op. Nu is er met de Illes Balears zelfs een volledige Spaanse eilandengroep literair in kaart gebracht.

Het zou een stekelige quizvraag kunnen zijn: wat hebben schrijvers George Sand, Albert Camus, Jan Cremer en Cees Nooteboom gemeen? Op het eerste gezicht niet zo veel. Maar alle vier zijn ze wel ooit kortstondig of langdurig neergestreken op de Spaanse Balearen-eilanden. Nooteboom heeft op Menorca zelfs een optrekje, waar hij sinds 1969 elk jaar de zomer doorbrengt, een boerenhuisje, witgepleisterd met luiken, 'die de kleur hebben van de zee'.

George Sand, de Franse schrijfster, is natuurlijk beroemd gebleven voor haar liaison met minnaar Frédéric Chopin die ze in de wintermaanden van 1838 in de ascetische kloostercel van Valldemossa op Mallorca uitleefde. 'Wat een onaantrekkelijke vrouw is dat', zei Chopin toen hij Sand voor het eerst bij een recital zag. 'Is het eigenlijk wel een vrouw?'

Jan Cremer schreef op Ibiza zijn onverbiddelijke bestseller Ik, Jan Cremer en Albert Camus pleisterde ooit in 1935 een weekje op Mallorca en Ibiza. Lang genoeg om in Palma de Mallorca vereerd te worden met een stadspark.

In de door Hans van der Klis en Hein Aalders samengestelde gids vol puntige essays kun je nagaan welke schrijvers allemaal in de ban raakten van deze eilanden van 'zon, zee en zonde'. Het is een indrukwekkend lijstje, dat varieert van de Britse schrijver Robert Graves, de dadaïst Raoul Hausmann, filosoof Walter Benjamin en de Duitser Albert Vigoleis Thelen tot de Nederlanders Bert Schierbeek, Casanova-vertaler Theo Kars, de overleden Adriaan Jaeggi, 'kind van Ibiza' Esther J. Ending of ook de schilder Bram van Velde.

Op een bepaald moment, vanaf de jaren 50, heerste er zelfs een ware plaag van 'Ibizitis' in de Nederlandse letteren, met Simon Vinkenoog, Peter van Straaten, Cees Nooteboom, Harry Mulisch en ook Hugo Claus (remember de beroemde strandzwembroekfoto van het drietal met spierballenvertoon). 'Het leek of het halve Leidseplein was neergestreken op het terras van Hotel Montesol in Ibiza-stad.'

Zo dood als een pier

Tegenwoordig is Ibiza een 'yup- en drugsparadijs' (Cees Nooteboom) en alleszins de ongekroonde hoofdstad van de clubcultuur en hippie-artefacten. We associëren het met door top-dj's aangestuurde feestvreugde. Maar ooit was het zo dood als een pier op deze 'kale rots in zee'. Of toch alleszins ingetogen. Ook Mallorca raakte pas in de jaren 70 door het massatoerisme ingepalmd.

Voordien was de aantrekkingskracht van de Balearen (Formentera, Menorca, Mallorca en Ibiza) voor kunstenaars en schrijvers niettemin hardnekkig. Het leven was er spotgoedkoop en je kon er ongestoord werken, in alle vrijheid en met de aardse geneugten bij de hand. Robert Graves, de auteur van het beroemde autobiografische WO I-boek Goodbye to All That en van I, Claudius, belandde er op aanraden van Gertrude Stein. 'Probeer Mallorca. Het is een paradijs - als je er tegen kunt', fluisterde ze hem in. Het bleek Graves op het lijf geschreven. Zelf vond ze het duf en provinciaals.

Opnieuw paart dit deel van de prestigieuze Stedenreeks (sinds 1998 verschenen er al achttien delen, onder meer over Lissabon, Odessa, Nice, Gent, Wenen, Dublin of zelfs Paramaribo) pittige anekdotiek aan onverwachte invalshoeken. Sommige essays zijn een tikje te schools, andere ronduit meeslepend. Je zou bijvoorbeeld niet verwachten dat de aartspessimistische Roemeens-Franse filosoof E.M. Cioran - die een zolderkamertje in het Parijse Quartier Latin bewoonde - zich liet verleiden tot een vakantie op Talamanca (Ibiza). Maar ook daar stak zijn somberheid de kop op: 'De warmte verergert mijn zwakheden.'

Jammer dat er in dit boek niet meer literaire adresjes te graaien vallen. Dat zou deze reisgids nog volwaardiger maken. Ook een namenregister en een paar kaarten waren geen overbodige luxe geweest.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234