Zondag 11/04/2021

De liefde in al haar vormen

Venus. Vergeten mythe toont de vele gedaanten van de beroemde, beruchte godin in vijf eeuwen beeldende kunst. In het Antwerpse Museum voor Schone Kunsten loopt een boeiende, erg verzorgde en intelligent opgebouwde tentoonstelling, met veel topwerken en enkele schoonheidsfoutjes. En met de eerste behaarde vrouwenoksel in de schilderkunst.

Antwerpen / Van onze verslaggever

Eric Rinckhout

Door de eeuwen heen, van Cranach tot Cézanne, werd Venus geschilderd, getekend en gebeeldhouwd, in veel stijlen en gedaanten. Voor ons is Venus nog louter de liefdesgodin, vroeger had ze veel verschijningsvormen. Ze was een overspelige vrouw, ging vreemd met goden én gewone stervelingen - de lijst is lang -, maar ze was ook een liefdevolle moeder. Lustobject, verleidster en symbool van schoonheid, liefde en lichaamsverzorging. Ze was, kortom, moeder en hoer: alle dromen en verlangens konden in haar worden geprojecteerd en bijgevolg was ze voor mannelijke kunstenaars een onuitputtelijke bron van inspiratie. Venus. Vergeten mythe. Van Cranach tot Cézanne wil ons opnieuw die vele verhalen tonen waarin Venus een hoofdrol speelde.

De tentoonstelling met 55 schilderijen en evenveel tekeningen, prenten en beelden reisde voordien al langs Keulen en München. Het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen volgde echter niet de Duitse thematische aanpak (ongetwijfeld grondig, vermoedelijk ook saaier), maar koos voor een chronologische opstelling. Een prima idee, want zo kon creatiever met de schilderijen omgesprongen worden - het resultaat is een intelligent opgebouwde en gevarieerde tentoonstelling. Tentoonstellingscommissaris Herwig Todts groepeerde de schilderijen in vijf zalen omtrent enkele blikvangers en per stijlperiode. De verbanden en contrasten tussen de werken onderling speelde hij optimaal uit. Voor de gelegenheid werden de zalen van het museum in beheerst donkerblauw gestoken, een mooi contrast met al het wulpse vlees.

De excursie begint bij Botticelli. Helaas niet zijn wereldberoemde Geboorte van Venus, wel een uitstekend atelierwerk (circa 1486) waarin eenzelfde Venus geïsoleerd wordt voorgesteld. Botticelli wordt geflankeerd door Cranach: zo kun je de zwierige Italiaanse Renaissance vergelijken met de strakkere Duitse laatgotiek. Op Cranachs schilderijtje (uit 1530) is het liefdesgodje Amor net gestoken door een bij, omdat hij haar honing wou stelen. Het is een niet mis te verstane waarschuwing: korte liefde en wellust brengen pijn en verderf. Het is een dubbelzinnigheid die van veel werken af te lezen is: ze willen verleiden maar houden tegelijk een waarschuwing in. Is dat de reden waarom slechts een handvol schilderijen schaamteloos erotisch durft te zijn?

Achter Botticelli en Cranach zijn drie schilderijen van Bartholomeus Spranger samengebracht, een minder bekende Antwerpse maniëristische schilder. Van hem zijn te zien: een Venus en Bacchus en twee scènes met Venus en oorlogsgod Mars, een toentertijd bijzonder geliefd thema, dat Spranger op een pikante manier uitbeeldt. Op een van de twee doeken zit een naakte, extatische Venus op Mars' schoot. Zij geniet, zijn ogen zijn gesloten, hun ledematen innig verstrengeld. Amor is in slaap gevallen, vermoeid na zoveel gedane arbeid. De moraal van het verhaal is dat liefde het wapengekletter overwint.

Helemaal anders van teneur, maar even gewaagd, is het elegante schilderij Bacchus, Venus en Amor (circa 1530) van Rosso Fiorentino. Wijngod Bacchus kijkt wellustig naar Venus, die alleen oog heeft voor zijn in volle naaktheid schitterende lid. Bacchus, Mars, Adonis en Mercurius - allemaal waren het Venus' minnaars.

Een ander verhaal dat tot in de achttiende eeuw erg in trek blijft, is het toilet van Venus. Een prachtig paneel van Annibale Carracci toont de drie Gratiën die de liefdesgodin helpen met haar opsmuk. Tegelijk worden we uitgenodigd om, door de doorgang naast het schilderij, een blik te werpen in een van de laatste zalen waar eenzelfde tafereel hangt dat anderhalve eeuw later, in volle rococo, geschilderd werd door François Boucher: vol lichte zwier en frivoliteit. Op die manier zijn er in elke zaal wel spanningsboogjes ingebouwd.

Na een kabinet met verbluffende tekeningen en prenten, komen we meteen bij het hoogtepunt van de expositie. Een zaal met Rubens en Van Dyck, maar vooral prachtig werk werk van Titiaan, Veronese, Tintoretto en Goltzius. Twee keer een toilet van Venus: een Titiaan en een kopie die Rubens naar de Venetiaanse meester maakte, hangen strategisch naast elkaar. Veronese en Hendrik Goltzius schilderden beiden een moment uit het oerromantische, dramatische verhaal van Venus en Adonis: hij wil op jacht gaan, zij poogt hem vruchteloos tegen te houden, hij zal door een wild zwijn gedood worden.

Wat verder hangt een van de topwerken, Venus, Mars en Amor van Titiaan (na 1570): een korrelig en wazig geschilderde omhelzing van uiterste tederheid, zinderend van de erotiek. Maar de zaal wordt beheerst door een grappige scène waarin de oude, norse en kreupele Vulcanus het overspel van Venus met Mars ontdekt - toentertijd een bijzonder geliefd thema. Het tafereel zou zo uit een boulevardkomedie kunnen komen: Venus' wettige echtgenoot licht haar sluier op en controleert haar schaamstreek, terwijl Mars zich onder het bed heeft verstopt.Wij zien alleen zijn gehelmde hoofd, Vulcanus merkt niets...

En zo biedt elke zaal wel enkele hoogtepunten. Na een ontroerend sombere Poussin (Venus beweent de dode Adonis, 1626) en de speelse rococoschilderijen van Boucher (circa 1750), wordt een polsstoksprong gemaakt naar Courbet en Cézanne, twee schilders die in de late negentiende eeuw Venus niet meer als verheven godin uitbeelden. Courbet schildert een bijna tastbare Vrouw in de golven (1868), met vermoedelijk de eerste behaarde vrouwenoksel uit de kunstgeschiedenis. Als een Venus rijst ze uit de zee op, maar deze vrouw is van vlees en bloed. Ze kruist haar armen boven haar hoofd en tilt zo haar volle, blauwdooraderde borsten nog wat op. Ze zou best zwanger kunnen zijn.

Cézanne gaat nog een stapje verder en steekt ronduit de draak met de mannelijke aanbidding van het Eeuwig Vrouwelijke: Venus, opgeroepen met enkele vlugge penseeltrekken, ligt op een bed en wordt omstuwd door een troep karikaturaal geschetste mannen - een bisschop, een schilder, muzikanten, een 'bellenman'.

De grote sprong die gemaakt wordt van rococo naar modernisme is vreemd. Maar evenzeer is het jammer dat de zogenaamde 'problematisering' van Venus niet verder uitgediept wordt - Cézanne is het nogal abrupte slot. Ook over de voortzetting van de Venus-typologie in de twintigste eeuw - in film, videoclips, reclame, blootbladen en, uiteraard, beeldende kunst - is nog wel wat te vertellen. "Dat klopt", repliceert curator Herwig Todts, "maar als ik zoveel over het heden zou uitweiden, dan zou het een onevenwichtige tentoonstelling zijn geworden. Eigenlijk is er stof voor drie exposities: de antieke, de historische en de hedendaagse Venus." En in de zeer grondige catalogus gebeuren die verkenningen wel - van de oergodinnen tot Kim Basinger.

Tot slot is het jammer dat enkele absolute topwerken op deze tentoonstelling ontbreken - zoals de bijna archetypische Venus van Urbino van Titiaan of het zo sensuele Pelsken van Rubens - maar dat neemt niet weg dat op deze fraaie en mooi vormgegeven tentoonstelling veel te genieten en te ontdekken valt. Venus. Vergeten mythe is voedsel voor de geest en een feest voor het oog.

WAT: Venus. Vergeten mythe. Van Cranach tot Cézanne WAAR: Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, Leopold De Waelplaats, Antwerpen. Inl. 03/238.78.09 of www.antwerpen.be/cultuur/kmska WANNEER: Tot 19 augustus 2001. Dagelijks van 10 tot 17 uur. 's Woensdags tot 21 uur. Maandags gesloten

Toegang: 300 frank (met de gebruikelijke reducties). Vvk via FNAC tel. 0900/006.00. Er zijn een verhelderende wandelgids en uitstekende audiogids ter beschikking. De rijk geïllustreerde catalogus telt 530 pagina's en kost 1490 frankONS OORDEEL: Een boeiende, verzorgde en intelligent opgebouwde tentoonstelling, met veel topwerken en enkele schoonheidsfoutjes.

Veel van deze werken willen verleiden maar houden tegelijk een waarschuwing in

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234