Donderdag 21/11/2019

Luchtvaart

De lege cockpit: wie durft?

Piloten van Atlasglobal wisten dit vliegtuig in juni veilig in Istanbul te landen na een zware hagelstorm. Beeld rv

Onbemande vliegtuigen doorkruisen al een tijdje ons luchtruim, maar de techniek en de passagiers zijn nog niet klaar voor commerciële vluchten zonder piloot.

Over acht jaar worden vliegtuigpassagiers niet meer welkom geheten door een gezagvoerder, maar door een computerstem, denken analisten van de Zwitserse bank UBS. Computers hebben dan de besturing van een Boeing 747 of Airbus 380 volledig overgenomen. Niet alleen op de lange rechte stukken over de oceaan (in jargon: de kruisvlucht) die nu al op de automatische piloot gaan. Ook bij het opstijgen en landen komt er dan geen mens meer aan te pas.

De luchtvaart is al een heel eind op weg naar het pilootloze vliegen, stelt Stephen Rice, hoofddocent aan de Embry-Riddle Aeronautical University in Florida in het vakblad Plane & Pilot Magazine. "De automatische piloot neemt nu al 98 tot 99 procent van de vlucht voor zijn rekening. Een studie wijst uit dat piloten van Boeings en Airbus-toestellen per vlucht maar drie tot zes minuten met hun handen aan de stuurknuppel zitten."

Passagiersvliegtuigen lopen in dit opzicht achter op andere vliegtoestellen. Het Amerikaanse leger beschikt over elfduizend onbemande verkenningsvliegtuigen en bommenwerpers. Dat is meer dan de helft van het aantal toestellen in de commerciële luchtvaart. Een deel van die vloot voert geheel autonoom verkenningsvluchten uit. Drones die terroristenleiders in Afghanistan of Irak naar het hiernamaals bombarderen worden meestal nog bestuurd door piloten, maar die zitten op duizenden kilometers afstand in een bunker in Nevada. De vraag is volgens deskundigen eerder: durven passagiers in 2025 aan boord te gaan van een vliegtuig zonder piloten als dat 10 procent in de ticketprijs scheelt? Want volgens UBS kunnen luchtvaartmaatschappijen ruim 29 miljard euro per jaar besparen als ze de piloten afschaffen.

De meeste mensen beantwoorden de vraag met 'nee', blijkt uit het rapport van UBS, dat maandag naar buiten kwam. De bankanalisten vroegen achtduizend mensen of ze de gezagvoerder en zijn co-piloot durven in te ruilen voor een robot. Ja, zei 17 procent van de ondervraagden. Onder Amerikanen is het vertrouwen in de boordcomputer iets groter (25 procent) dan in West-Europa (15 procent). Maar de meerderheid vindt het dus maar een enge gedachte, een vliegtuig zonder mens achter de stuurknuppel.

De cockpit van een Atlasglobal-vliegtuig na een zware hagelstorm. Beeld rv

Die huiverige luchtreizigers kunnen misschien hoop putten uit de reactie van Jacco Hoekstra, hoogleraar communicatie, navigatie en luchtverkeersregeling aan de TU Delft. "2025? Pilootloos vliegen? Dat lijkt me aan de vroege kant." Niet dat Hoekstra er een hard hoofd in heeft dat de mens in de cockpit op den duur plaatsmaakt voor de machine. "Dat gebeurt in bijna alle beroepen."

Het is in de cockpit de afgelopen decennia steeds stiller geworden. Eerst maakten moderne communicatiemiddelen de radio-officier overbodig. Daarna kon dankzij satellietnavigatie (gps) de navigator met pensioen. Als laatste verloor in 2008 de laatste boordwerktuigkundige zijn plek in de cockpit, omdat computers de systemen van een vliegtuig veel beter in de gaten kunnen houden. Maar voordat ook de twee piloten worden afgedankt moet er nog wel wat water door de Rijn stromen, denkt Hoekstra. "Je zult eerst toestellen krijgen met nog maar één piloot in de cockpit."

Het is niet zo dat de besturing te ingewikkeld is om aan een computer over te laten. Hoekstra: "Ik vergelijk het graag met het besturen van een auto - met als enige verschil dat je een vliegtuig niet in de lucht stil kunt zetten. Maar vliegen is meer dan sturen alleen. Sturen kan de autopiloot heel aardig. Maar de piloot moet elke vlucht beslissingen nemen over ongewone omstandigheden." Menselijke ingrepen zijn regel, geen uitzondering.

De kwestie, zegt de hoogleraar, is dat je eerst alle denkbare situaties en scenario's in de computer moet invoeren voordat de automatische piloot deze aankan. Menselijke piloten hebben al een paar keer het leven van hun passagiers gered in noodsituaties. Toen een Airbus A320 in 2009 tijdens het opstijgen in New York door een zwerm vogels vloog en beide motoren tegelijk uitvielen, besloot gezagvoerder Chesley Sullenberger tot een noodlanding op de Hudson-rivier. Alle 155 inzittenden kwamen met de schrik vrij. Een computer, stellen experts, had misschien anders geredeneerd en gekozen voor een minder riskante landing op bijvoorbeeld een snelweg, vrijwel zeker ten koste van 'andere' weggebruikers. "Dan wordt het meer een ethische beslissing dan een technische", aldus Hoekstra. Kan een machine die maken?

Aan de andere kant: 149 inzittenden van vlucht 9525 van Germanwings hadden in 2015 waarschijnlijk liever in een pilootloos toestel gezeten. Nu verloren ze het leven omdat de levensmoede co-piloot Andreas Lubitz het vliegtuig met opzet tegen een Franse berg liet crashen.

"Het pilootloze vliegtuig is een technische ontwikkeling. Het is heel simpel: die houden we niet tegen", zegt Joost van Doesburg, woordvoerder van de Vereniging Nederlandse Verkeersvliegers (VNV). Maar volgens hem blijft een belangrijke rol voor piloten weggelegd. "Die zal mogelijk wel veranderen. Een piloot zal nog meer iemand worden die de automatische systemen controleert."

Net als Hoekstra gelooft Van Doesburg niet dat de menselijke piloot in 2025 al volledig is vervangen door een computer. Dat gaat stapsgewijs gebeuren. Nu is het leger al deels zover, in de nabije toekomst zal eerst het goederenvervoer door de lucht aan de beurt zijn. "Vracht kan niet klagen dat er geen piloot aan boord is."

Misschien dat de geesten sneller rijp worden omdat de robotbestuurder ook elders oprukt: in metro's, in treinen en in zelfsturende auto's. Maar, zegt Van Doesburg: "Wie piloot wil worden hoeft die droom voorlopig nog niet op te geven."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234