Vrijdag 26/02/2021

De lange weg naar de bevrijding

De strijd van de geallieerden tegen de Duitse bezetter eiste een vreselijke tol. De vraag rijst dan ook of oorlog oorlog rechtvaardigt. Joseph Pearce signaleert vier werken over nazi-Duitsland, D-Day en de bevrijding, voor iedereen die wil begrijpen, die niet wil vergeten.

Kershaw schildert treffend de menselijke kanten van het soldatenleven

D-Day in Normandië. Landingsvaartuigen zetten Amerikaanse troepen aan land op Omaha Beach. Aanvalsgolf na aanvalsgolf wordt door Duitse machinegeweren neergeschoten. Tegen het einde van die langste dag zijn 2.500 soldaten dood. Van de A-Compagnie van het 116de Infanterieregiment van de 29ste Divisie die deel uitmaakt van de allereerste aanval, komen 34 jongens uit Bedford, een stadje in Virginia. Negentien sneuvelen nog voor ze een voet op Franse bodem zetten. Het doet denken aan de noodlottige Britse Pals Battalions uit de Eerste Wereldoorlog, bataljons van soldaten uit dezelfde straat, fabriek of club. Een waanzinnig idee, want hele wijken of dorpen verloren in één klap al hun zonen, broers of vaders. "Zij stierven opdat anderen in vrijheid konden leven." Hoewel Alex Kershaw vaak ten prooi valt aan de voorspelbare heldenretoriek, boeit De Bedford Boys zowel door de spannende beschrijving van de voorbereidingen van Operatie Overlord als de vreselijke gevechten op 6 juni 1944. Hyperbolen en simplistische karakterbeschrijvingen moet je op de koop toe nemen. De oceaan is genadeloos, D-Day de meest cruciale Amerikaanse aanval in de geschiedenis, Bedford het beste kleine stadje in heel Amerika. Onder de mierzoete stroop schuilt het rauwe verhaal van jonge kerels die hun leven veil hebben voor de bevrijding van Europa. Kershaw schildert op een efficiënte manier de eenvoudige, menselijke kanten van het soldatenleven. Heimwee, verveling, verliefdheden, vechtpartijen. Hij heeft oog voor de militaire blunders tijdens de training en de overtocht van de Bedford Boys naar Engeland en reist heen en weer tussen het front in Frankrijk en het thuisfront in Virginia. Na D-Day trekken de Amerikanen de bocage binnen, de doolhof van haast ondoordringbare hagen en heggen. Kershaw heeft een arendsoog voor tragische en soms tragikomische details. De oogbal van een getroffen soldaat bungelt op zijn wang, zes weken lang wordt er gevochten zonder dat sokken of ondergoed verschoond worden, iedereen pikt foto's van blote vrouwen uit de jaszakken van dode Duitsers. Pas op 6 juli krijgen de families in Bedford het slechte nieuws uit Europa. Weinigen zullen erin slagen om afstand van het verleden te nemen. In 1994 wordt Bedford officieel aangewezen als locatie voor een nationaal D-Day-monument. In Colleville-sur-Mer liggen nog elf Bedford Boys begraven. Het kruis op hun graf wijst in westelijke richting - naar huis.

Alex Kershaw

De Bedford Boys

Oorspronkelijke titel: The Bedford Boys, Vertaald door Gea Scheperkeuter, BZZTôH, 's Gravenhage, 272 p., 18,50 euro.

'De Atlantikwall' is een must-have gids voor iedere liefhebber van bunkerbeton

De Atlantikwall liep van de Waddeneilanden tot aan de Spaanse grens. Honderden geschutstellingen en duizenden bunkers moesten aanvallers tegenhouden en terug de zee inwerpen. Na de oorlog werden de meeste constructies opgeblazen of verdwenen ze onder het zand of de expansie van havens en steden. Zo werd bij de bouw van de Kanaaltunnel de uitgegraven specie over de sterkste marinekustbatterij - de MKB Lindemann - uitgegoten. De auteurs van De Atlantikwall zijn er het hart van in. Ze ijveren voor een herwaardering van de Duitse zeeverdediging. "Probeer het kale beton een dimensie te geven", aldus Frank Philippart in de inleiding. Philippart is bestuurslid van de Simon Stevinstichting en coördinator van de Werkgroep Moderne Fortificatie. Samen met zusterverenigingen in Nederland proberen ze iedereen die in de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog geïnteresseerd is ervan te overtuigen om de restanten van de Atlantikwall te beschermen. Hun boek is een primeur. Voor het eerst tekenen ze de exacte positie van ieder stukje bunker, kanonemplacement en kazemat. Hun gids is handig en goed gestructureerd. Naast een aantal tips en overzichtskaarten duiden een, twee of drie sterren aan hoe waardevol een site is en geven ze de bezoeker een toegankelijkheidscode mee, want vaak bevinden de overblijfselen zich een eind van openbare wegen of staan ze op privé-terreinen. De reis begint ten noorden van Bergen op Zoom in Willemstad aan het Hollands Diep en eindigt in Bihen vlakbij de monding van de Somme. De auteurs beschrijven iedere site precies en exhaustief, gaan in op de constructie van de verdedigingslinies en schilderen in het kort de verbeten weerstand die de Duitse troepen na de landing in Normandië bij de verschillende bolwerken voerden. De Duitse kustverdediging was hoe dan ook indrukwekkend. Mijnenvelden, prikkeldraadversperringen, bunkers, luchtafweerbatterijen, spoorweggeschut, tunnels en lanceerplatforms voor de supersonische V-2 raketten, er is voor elk wat wils. Gelukkig bezondigen de auteurs zich ondanks hun enthousiasme niet aan oorlogspathetiek.

De Atlantikwall is een must-have gids voor iedere liefhebber van bunkerbeton.

Frank Philippart, Dirk Peeters & Alain Van Geetruyen

De Atlantikwall. Van Willemstad tot de Somme

Lannoo, Tielt, 339 p., 22,50 euro.

De frappante foto's, getuigenissen en documenten creëren een onthutsend totaalbeeld

'Beste Mevrouw, ik betreur het dat ik gedwongen was uw huis te gebruiken zonder uw toestemming te vragen, maar de behoeften van de oorlog noodzaakten mij daartoe... De ruiten zijn gebroken door Duitse granaten en niet door ons. Het huis was van groot nut voor de gewonden en lijdenden." Aldus een Britse kapitein van het Royal Medical Corps op 16 juni 1944 in Normandië. De brief - in perfect Frans - is een van de vele unieke documenten en memorabilia die door het Imperial War Museum van Londen aan Richard Holmes werden bezorgd voor een speciale herdenkingseditie van D-Day. Brieven van een sergeant aan zijn vrouw of van generaal Montgomery aan een bevriende collega, Duitse radioboodschappen en propagandapamfletten, kaarten voor de Amerikaanse luchtlandingstroepen en van de Duitse Atlantikwall, fragmenten uit een dagboek of het logboek van een Britse jachtpiloot, ieder perfect nagebootst en uitneembaar document brengt de werkelijkheid van de veldslag duizendmaal dichterbij dan een miljoen woorden ooit zouden kunnen. Richard Holmes is niet aan zijn proefstuk toe. De historicus maakte voor de BBC een reeks reportages over beroemde veldslagen. Alleen gewapend met een paar rubberlaarzen, euforie en een dosis gezwollenheid probeerde hij de kijker de bloedige realiteit van de gevechten binnen te leiden. Van die zin voor bombast en overdrijving is in D-Day niets te merken. De frappante foto's, de CD met getuigenissen van Amerikaanse, Britse, Canadese en Duitse veteranen en de overweldigende impact van de documenten creëren een onthutsend totaalbeeld. Bovendien heeft Holmes niet alleen aandacht voor de intussen overbekende verhalen over Omaha Beach, de Pegasusbrug, Pointe du Hoc, Sainte-Mère-Eglise, Caen of Saint-Lô. Omdat de veldslag tot eind augustus duurde, vonden op duizenden plaatsen bittere gevechten plaats. De hel van Dante, schreef Eisenhower. Was D-Day niet alleen de langste maar ook de belangrijkste dag van de hele oorlog? In een hoekje verstopt onder het grote nieuws van de invasie vermeldde The Stars and Stripes, het dagblad van de Amerikaanse strijdkrachten, dat vele Amerikaanse kranten wegens plaatsgebrek op 7 juni geen advertenties zouden bevatten. Het kapitalisme dat wijkt voor oorlogsnieuws. Ongehoord. Bestaat er een beter bewijs dat D-Day de meest cruciale dag van de Tweede Wereldoorlog was?

Richard Holmes

D-Day. Van Operatie Overlord tot de bevrijding van Parijs

Oorspronkelijke titel: The D-Day Experience, Vertaald door Rob de Ridder, Kosmos-Z&K Uitgevers, Utrecht/Antwerpen, 64 p., 39,95 euro.

Kroon heeft een onfeilbaar oog voor pregnante details. Zijn taal schokt

'Ik zag dingen die je in een oorlog niet mag zien: de angst en het lijden van de vijand." De onverwachte maar spontane conclusie van Ben Kroon, een Nederlandse jongeman die twee jaar lang gedwongen arbeid in Duitsland verrichtte. Of is dat besluit toch niet zo verrassend? Kroon groeit op in een katholieke 'kleinluidenparochie' in Amsterdam-Noord. Jezuïeten kneden er zijn ziel. Hun oproepen en vermaningen klinken als geweerschoten. Samen met de snert en rookworst worden iedere dag schuldgevoelens op tafel gezet. Wanneer hij in de winter van 1945 naar het Westen vlucht, stoot hij in een verlaten huis op een moeder en haar twee dochtertjes in doodsangst. "Na die ontmoeting zal ik me nooit meer helemaal schuldeloos voelen", noteert hij. Na de oorlog voelt Kroon zich vooral schuldig voor de zelfmoord van zijn broer Wim, met wie hij samen in het kamp in Opper-Silezië had gezeten. Samen waren ze getuige van het bombardement op Dresden. Enkele weken later keerde Wim naar de verwoeste stad terug. Na de oorlog sprak hij altijd over Dresden. "Soms twijfel ik of de Onnoembare wel van onze kant is." Maar in het hart van een christen is geen plaats voor wanhoop. Ironie of ernst? Kroon raakt niet onbeschadigd uit de oorlog. De kunstredacteur van De Tijd trekt zich in het schrijven terug. Zijn taal schuurt en schokt. Kroon heeft een onfeilbaar oog voor pregnante details. Wanneer de Duitsers Nederland binnenvallen, drijven in paniek weggegooide antinaziboeken in het Noord-Hollandse kanaal. Een Engelse bommenwerper stort neer. Jongens lopen rond met de botjes van de verongelukte bemanning. De dag na de zelfmoord van Hitler is hij aanwezig bij een Führergedächtnisfeier in een Boheems dorp. Surrealisme is dagelijkse oorlogsrealiteit. Zijn werkkamp ligt in de buurt van Auschwitz. Op een dag reizen de Nederlandse arbeiders naar het vernietigingskamp voor een feest met landgenoten die er ook in een fabriek voor kunstbenzine werken. "Wisten we wat er bij die hoge schoorstenen gebeurde?" Nee, ze wisten het niet. Kroon zwijgt tientallen jaren lang. Tot hij hoort dat jongeren in Amstelveen het leven in vrede en vrijheid een saaie bedoening vinden. In het land van de vijand is onder meer aan die jongeren opgedragen.

Ben Kroon

In het land van de vijand

Balans, Amsterdam, 216 p., 16,50 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234